تفسیر قرآن

در تفاسير «مجمع البيان» و «المنار» در مورد این آیه و دو آیه بعد دو شأن نزول آمده: نخست اين كه جمعى در حضور پيغمبر (ص) ادّعاى محبت پروردگار كردند، در حالى كه عمل به برنامه ‏هاى الاهى در آن ها كمتر ديده مى‏ شد، آيات فوق نازل گرديد و به آن ها پاسخ گفت. ديگر اين كه جمعى از مسيحيان نجران در مدينه به حضور پيامبر (ص) آمدند و ضمن سخنانی اظهار داشتند: ما اگر مسيح (ع) را فوق العاده احترام مى‏ گذاريم، به خاطر محبتى است كه به خدا داريم، این آيات نازل شد و به آن ها پاسخ گفت. و مفهوم دوستى واقعى خدا را با محبّت كاذب و دروغين روشن ساخت.

در این آیه می فرماید: (ای پیامبر ما) بگو: «اگر خدا را دوست داريد، از من پيروي كنيد،‌ تا خدا نيز شما را دوست بدارد‌ و گناهانتان را بيامرزد و خدا آمرزنده مهربان است.»

يعنى محبّت تنها علاقه قلبى نيست؛ بلكه آثارش در عمل انسان منعكس است، كسى كه مدّعى عشق به خداست، نخستين نشانه ‏اش اين است كه از پيامبر و فرستاده ی او پيروى كند. آری، پيروی از حبيب خدا انسان را محبّ خدا می کند و سرانجام محبوب خدا می شود.

خدا دوستی کمالی است، که خدای بنده نواز به بندگانش عنايت فرموده، و چون بنده خدا را دوست بدارد، خدا هم او را دوست می دارد؛ بنابراين، خدا دوستی انسان بين دو بنده نوازی خدا قرار دارد؛ چنان که توبه انسان هم ميان دو توبه خداست.

دوست دار خدا، بايد به قدر درك و توانش از دين او پيروى كند و دين هم نزد خدا اسلام است ، كه پيامبران مردم را به آن ‏خوانده اند و در اين عصر اسلام است، كه خاتم همه شرايع و اديان الاهی است.

در اين آيه خدا از بندگان محبّت و طاعت خواسته و در پاداش آن دو، محبّت و مغفرت قرار داده است. يعنی خدای بنده نواز با انسان پيمان متقابل می بندد؛ ولی وفای به آن را به وفای بنده موکول می کند.

چنان که در یک جا فرمود: «اَوفُوا بِعَهدی اُوفِ بِعَهدِکُم: به پیمانی که با من بسته اید وفا کنید، تا من نیز به عهد شما وفا کنم.» (بقره 40)

و در جای ديگر فرموده: «فَاذکُرونی اَذکُرکُم: پس یادم کنید، تا یادتان کنم.» (بقره 152)

رسول خدا (ص) از آن جهت که حبيب الله است، رسالتش پيام محبّت است و به امّتش هم درس محبّت می دهد. از طرفی، آن حضرت مزد رسالت خود را به دستور خداوند دوستی اهل بيتش قرار داده است: «قُل لااَسئَلُکُم اجراً اِلَّا المَوَدَةَ فِی القُربیٰ» (شوریٰ 23) و چون محبّت بدون شناخت معنی ندارد، و از طرفی در آيه 61 همين سوره اميرالمؤمنين (ع) را بسان جان پيامبر معرّفی فرموده، نشانه ی دوستی و شناخت علی و اهل بيت (ع) اولوا الامر دانستن و فرمانبرداری از آن هاست.

چنان که در روايت است: «اگر کسی خدا را اطاعت کند، ولی محببّ اميرالمؤمنين نباشد، وارد بهشت نخواهد شد». (بحار 27/194). از طرفی، چون ائمه دوازده گانه (ع) نور واحدند، و اميرمؤمنان (ع) نفس رسول خدا (ص) است، هريک از آنها جان پيامبر (ص) هستند و اطاعتشان واجب.

دستور اطاعت مطلق از رسول خدا (ص) عصمت آن حضرت را می رساند؛ زيرا اگر معصوم نبود و احتمال خطا، سهو، نسيان يا عصيان در او می رفت، هرگز دستور اطاعت مطلق از او داده نمی شد.

آري، دوستي هر چيزي به تمام آثار آن هم تعلّق می گيرد. بنابراين، محبّت به خدا وقتي راستين است که از آخرين دستوراتش که به وسيله پيامبر اسلام (ص) آمده، پيروي شود و ايمان به خدا و پذيرش اسلام با كنار گذاشتن اولياي خدا و فقيه عادل سازگاري ندارد.

رسول اكرم (ص) فرموده: چون بنده خواهد، كه حلاوت ايمان در دل خود بيابد، كسي را جز براي خدا دوست ندارد. (تفسير ابوالفتوح)

رسول اكرم (ص) فرموده: شرك در امّت من پنهان تر است از رفتن مورچه خُرد در شب تاريك بر سنگ؛ و كمترين شرك اين است‌ كه مرد كسي را دوست دارد بر ظلمي يا دشمنش دارد بر عدلي؛ و دين جز دوستي و دشمني نيست. (ابوالفتوح)

شخصی به امام صادق (ص) عرض کرد: ما فرزندان خود را به نام شما می ناميم، آيا برای ما مفيد است؟ حضرت فرمود: «هَلِ الدِّينُ اِلَّا الحُبُّ: آيا دين جز محبّت است؟» آن گاه اين آيه را تلاوت فرمود. يعني روح و حقيقت دين، دوستي و ايمان كامل به خداست. (عياشي)

رسول اكرم (ص) فرموده: از شرايط و نشانه هاي ايمان آن است كه دوستي و دشمني براي خدا كني (اَلحُبُّ في اللهِ وَالبُغضُ في اللهِ). (ابوالفتوح)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر