تفسیر قرآن

در این آیه پنج صفت از اوصاف پرهيزگاران را که در آیه قبل آن ها را معرّفی کرد بیان می کند و می فرماید: پرهيزگاران در مشکلات و ترک گناهان و انجام واجبات صابر و با استقامت اند، راستگو و درست كردارند، خدا را با خضوع عبادت کرده، از تمام مواهب مادّي و معنوي که خدا به آ ن ها عنايت فرموده، در راه خدا انفاق مي نمايند؛ و برخلاف اکثر مردم، سحرگاهان بر مي خيزند و به عبادت پروردگارشان مي پردازند و از او طلب مغفرت مي کنند.»

استغفار در سحرگاهان اعمّ از نماز شب است و نماز شب مصداق کامل آن است.

نجات آل لوط در سحرگاه هم نشان برکت خاصّ وقت سحر است: «اِنّا اَرسَلنا حاصِباً اِلّا آلَ لوطٍ نَجَّيناهُم بِسَحَر». (قمر 34)

بنا بر اين آیه، متّقي کسي است، که جامع کمالات باشد و مؤمنين همواره صفت صبر و صدق و عبادت و انفاق و استغفار در سحر دارند.

شمارش اوصاف اهل تقوا يکی پس از ديگری يا به معنای اين است که هر گروه از متّقيان در يکی از اين اوصاف راسخ اند، يا برای بيان آن است که هريک از اين اوصاف به تنهايي زمينه ورود به بهشت است؛ زيرا اگر همه آن ها مراد بودند، کنار هم و بی واو می آمدند؛ مانند «هوَ اللهُ الّذی لااِلهَ الّا هُوَالمَلِکُ القُدّوسُ السَّلامُ المُؤمِنُ المُهَيمِنُ العَزيزُ الجَبّارُ المُتَکَبِّر» (حشر 23).

سَحَر و پايان شب که انسان پس از خواب و رفع خستگی تلاش روزانه آرامش به دست می آورد، در اسلام از اهمّيّت خاصّی برخوردار است؛ چنان که خداوند بدان قسم ياد کرده و فرموده: «وَالَّيلِ اِذا يَسرِ (فجر 4) و فرموده: «وَالَّيلِ اِذا اَدبَرَ» (مدّثر 339).

از اين که از همه اوقات ـ حتّیٰ مواقع نمازهاي واجب به سَحَر اکتف اشده که کسي که سَحَر از خواب ناز دل بکند و برخيزد و به نماز و راز و نياز با خدا بپردازد که مستحبّ است، طبعاً نمازهاي واجب را هم به جا مي آورد.

در «فقيه» و «خصال» و نيز «درّ منثور» از امام صادق (ع) نقل شده، که هر کس در نماز وترش هفتاد بار بگويد: «اَستَغفِرُ اللهَ وَ اَتوبُ اِلَيهِ» و بر اين عمل تا يک سال مداومت کند، خداوند او را در زمره مستغفرين بالأسحار نوشته و مغفرت الاهي بر او واجب شود. (تفسیر صافي)

از وصاياي لقمان به پسرش يكي اين است كه خروس از تو زيرك تر نباشد، که به وقت سحر برخيزد و استغفار كند و تو خفته باشي. (ابوالفتوح)

پيامبراکرم (ص) به اميرمؤمنان علی (ع) فرمود: اُوصِيکَ بِنَفسِکَ بِخِصالٍ فَاحفَظها عَنّی، ثُمَّ قالَ: اَللّهُمَّ اَعِنهُ... وَ علَيکَ بِصَلاةِ اللَّيلِ وَ عَلَيکَ بِصَلاةِ اللَِيلِ وَ عَليکَ بِصَلاةِ اللَِيلِ: تو را به چند خصلت سفارش می کنم، خدایا او را یاری کن... نماز شب، نماز شب، نماز شب». (وسايل 4/91)

امام صادق (ع) فرمود: «اِنَّ مِن رَوحِِِ اللهِ عَزَّ وَ جَلّ ثَلاثَةٌ: اَلتَّهَجُدُ بِاللَّيلِ وَ افطارُ الصّائِمِ وَ لِقاءُ الاِخوانِ: سه چيز از روح الله است: نماز شب، افطاری دادن به روزه دار و ديدار برادران». (فقيه 1/272)

امام صادق (ع) فرمود: عَلَيکُم بِصَلاةِ اللَّيلِ؛ فَاِنَّها سُنَّةِ نَبِيِّکُم وَ اَدَبُ الصّالِحِينَ قَبلَکُم وَ مُطَرَّدَةُ داءٍ عَن اَ جسادِکُم: بر شما باد به نماز شب که سيره پيامبرتان، شيوه پيشينيانتان و درمان دردها از جسمتان است». (فقيه 1/472)

جبرئيل بنا به درخواست موعظه رسول خدا (ص) از او عرض کرد: «شَرَفُ المؤمِنِ صَلاتُهُ باللّيلِ وَ عِزُّهُ کَفُّ الاَذیٰ عَنِ النّاسِ: شرف مؤمن در خواندن نماز شب و عزّتش در آزار نرساندن به مردم است». (فقيه 1/471)

رسول خدا (ص) به ابوذر فرمود: مَن خُتِمَ لَهُ بِقيامِ اللَّيلِ ثُمَّ ماتَ فَلَهُ الجَنَة: کسی که آخر عمرش به نماز شب ختم شود و بميرد، بهشتی است». (فقيه 1/474)

امام صادق (ع) فرمود: نافله ها را در مکان های متعدّد به جا آريد؛ زيرا اين مکان ها در روز قيامت برای نمازگزار شهادت دهند». (وسايل 5/176)

در روايت است، كه خدا سه آواز را دوست دارد: آواز خروس، آواز آن كسي كه قرآن خواند و آواز آن كس كه در وقت سحر استغفار كند. (تفسير ابوالفتوح)

و در خبر است كه داود (ع) به جبرئيل گفت: كدام وقت افضل است؟ گفت: ندانم، جز آن كه وقت سحر عرش خداي تعاليٰ بجنبد. (ابوالفتوح)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر