تفسیر قرآن

از آنجا که سوره بقره با توحيد و ايمان پايان يافت، سوره آل عمران هم با توحيد و ايمان شروع شده و می فرمايد: «الله كه جز او خدايي نيست، زنده ی پاينده است».

و به قول اميرمؤمنان (ع): كُلُّ قائِمٍ في سِواهُ مَعلولٌ: آنچه در هستي به ديگري متّكي باشد معلول است و نيازمند آفريننده. (نهج البلاغه،‌ خطبه 186)

ايجاد و تدبير و نظام موجودات از هر جهت تحت قيمومت حق تعالیٰ است، آن هم قيمومتى با حيات كه مستلزم علم و قدرت است؛ پس هيچ چيز از عالم براى خدا پنهان نيست. قدرتش هم بر همه عالم مسلّط است و هر آنچه در عالم رخ دهد، او وقوعش را خواسته و اذن داده است.

همه موجودات ماسوی الله، که ممکن اند و هستی عين ذاتشان نيست، به خدای قيّوم، که واجب الوجود و علّتشان است متّکی اند؛ همان گونه که او قائم به خودش است و به قول نظامي: «ما به تو قائم چو تو قائم به ذات.»

پيامبراكرم (ص) فرمود: اسم اعظم خدا «اَلحَيُّ ٱلقَيُومُ» است. (لاهيجي)

جمعى از نصاراى نجران خدمت پيامبراسلام (ص) آمدند ومى ‏خواستند از تعبير قرآن کریم در باره مسيح: «وَ كَلِمَتُهُ ... وَ رُوحٌ مِنْهُ» براى مسأله «تثليث» و خدايى مسيح سوء استفاده كنند، آيه فوق نازل شد و به آن ها پاسخ قاطع داد. (فی ظلال القرآن)

«اَللهُ لااِلهَ اِلّا هُوَ الحَیُّ القَيّومُ» از غرر آيات قرآن است. «غرر آيات» آيات کليدی قرآنند، که راهگشای بسياری از آيات ديگر، بلکه بسياری از احاديث اند؛ چون همه مسائل اسلامی ـ اعمّ از عقايد، اخلاق، احکام و حقوق ـ به توحيد خدای سبحان باز می گردند، که زيربنای همه معارف و اعمال شايسته است و بيشترين آيات کليدی قرآن آيات توحيدی اند.

از آنجا که قيّوميّت خدای تعالیٰ و افاضه و سرپرستی او به ماسوای خودش آگاهانه و عالمانه است «حیّ قيّوم» است. و چون قيّوم بودن خدای تعالیٰ آگاهانه است، پس او زنده است و حیّ قيّوم است.

محقّقين برآنند هر چند «الله» جامع همه کمالات است و بر همه اسماء الاهی مهيمن است؛ ولی تعيّن خداست؛ امّا «هو» چون هويّت مطلق است و تعيّنی ندارد، برترين اسم الاهی و جامع ديگر اسماء است. هر چند در تمام اسماء الاهی حيات شرط است و هيچ اسمی بر اسم حیّ مقدّم نيست.

در دعاى جوشن كبير مى‏ خوانيم: او قبل از هر زنده‏اى زنده و بعد از هر زنده ‏اى زنده است. هيچ زنده‏ اى شريك او نيست و به كسى نياز ندارد. جان همه ‏ى زنده‏ ها و رزقشان به دست اوست. او زنده ‏اى است، که زنده بودن خود را از كسى ارث نبرده است.

از آنجا که بسياری از آيات اين سوره احتجاج با مسيحيان معتقد به تثليث است؛ از اين رو، سوره با توحيد و حیّ و قيّوم بودن خدای سبحان آغاز می شود، تا هيچ زمينه ای برای فرزند خدا دانستن حضرت عيسیٰ (ع) يا حلول و اتّحاد با او نماند.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر