تفسیر قرآن

از آنجا که تمام وظيفه ی بنده شنيدن و فرمان بردن است و شنيدن و پذيرفتن در مورد امور قابل فهم و قابل توان است؛ اين آيه با فعل مضارع که دلالت بر هميشگی بودن آن برای همه آدميان تا روز قيامت دارد و سنّت هميشگی خداوند است مي فرمايد: «خدا كسي را جز به اندازه توانش مكلّف نمي سازد، هر كه هر نيكي كند به سود اوست و هر بدي نمايد، وبال اوست» يعني عمل به تکاليف الاهي يا عمل ننمودن بدان هاست، که سرنوشت انسان را تعيين مي کنند؛ و هر کسي در دنيا و آخرت آن مي درود، که کِشته است و نتايج اعتقادات و اعمال و رفتار و کردار و گفتار و افکار خود را مي بيند.

در مورد اعمال نيک به «کسب» تعبير شده، يعني با فطرت انسان سازگارند، ولی در مورد اعمال بد به «اکتساب» تعبير شده، يعني با فطرت ما ناسازگارند. و بدين ترتيب اين جمله مردم را به مسئوليت خود و عواقب كار خويش متوجّه مى‏ سازد و بر افسانه جبر و اقبال و طالع و ساير موهوماتی كه افرادى براى تبرئه خويش و خوش آمد طواغيتی چون بنی اميّه و بنی عبّاس دست و پا كرده‏ اند، خط بطلان مى‏ كشد.

هر چند بندگان مؤمن بدون قيد و شرط گفتند: «شنيديم و اطاعت كرديم» ولي چون بعداً متوجّه ناتواني خود شدند و حتّیٰ به امّت هاي پيش نگريستند و ديدند که هيچ کدام نتوانسته اند کاملاً وظيفه خود را انجام دهند؛ با تضرّع به درگاه خدا عرض مي کنند: پروردگارا، اگر ما در انجام دستورات تو و وظايف خويش دچار نسيان شديم يا به خطا رفتيم، تو با رحمت واسعه ات از ما درگذر و ما را بر آن ها کيفر مده.

نسيان ترک واجب از روی غفلت و خطا فعل حرام بدون قصد است. (مجمع البیان)

پيامبر اسلام (ص) هم گرچه از خطا و نسيان معصوم است؛ ولي چون اين عصمتش هم از خداست؛ صحيح است که آنچه او هم از خود ندارد و از خداست، از او بخواهد.

اگر گفته شود: چگونه کسي را بر خطا و نسيان عقاب کنند؟ گوييم: بسياري از خطاها و نسيان ها نتيجه ی سهل انگاري خود انسان است؛ مثل راننده اي که با لاستيك ساييده ی ماشينش رانندگي کند و به کسي صدمه اي رساند، جرمش شرعاً شبه عمد به حساب مي آيد.

آن گاه مي فرمايد: مؤمنين به درگاه پروردگارشان عرض مي كنند: تکاليف سخت بر ما بار نكن، که ممکن است موجب تخلّف ما از اجراي آن ها شود؛ چنان که بر ملّت هاي پيشين تکاليف سختي شد، که در اکثر موارد منجر به نافرماني آن ها شد.

چنان که رسول خدا (ص) هم فرموده: «اِنّي بُعِثتُ اِلَي الشَّريعَةِ السَّهلَةِ السَّمِحَةِ: من به آييني مبعوث شده ام، که عمل به دستورات آن براي همه سهل و آسان است. (بحار 65/219)

البتّه ابتدا دستورات تمام اديان ساده بوده و به خاطر نافرماني ها و گناهانشان و براي مجازاتشان تکاليف سختي برايشان مقرّر گرديده است. چنان که وقتي بني اسرائيل گوساله پرستيدند، دستور آمد: «تُوبُوا اِليٰ بارِئِکُم، فَاقتُلوا اَنفُسَکُم: به سوي پروردگارتان توبه کنيد و يکديگر را به قتل رسانيد». (بقره 2/54)

و نيز مؤمنان به درگاه خدا عرض مي كنند: پروردگارا، از خطاها و گناهاني كه كرده ايم، درگذر و بر ما رحم كن. مولا و سرپرست ما تويي، پس ما را بر کفّار پيروز گردان.»

و اين ها تقاضاهاى جامعی است؛ چون شامل خير دنيا و آخرت و پيروزي هاى فردى و اجتماعى و نيز عفو و رحمت الاهى مى ‏باشد.

رسول خدا (ص) فرموده: مجازات چهار چيز از امّت من برداشته شده است: آنچه که خطا کنند، آنچه که فراموش کنند، آنچه را که با اکراه انجام دهند و آنچه را که طاقت و توان نداشته باشند. (تفسير برهان)

ضمناً اين آيه می فهماند، که اگر مؤمنان از خدا می خواهند، که از لغزش های آنان درگذرد و در برابر دشمنان پيروزشان فرمايد، بابد در برابر برنامه های خداوند، که توسّط پيامبرش اعلام شده بگويند: «سَمِعنا وَ اَطَعنا: شنيديم و اطاعت کرديم.»

رسول خدا (ص) فرموده: کسي که شب دو آيه آخر بقره را بخواند، او را از قيامش در آن شب کفايت مي کند. (تفسير صافي)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر