تفسیر قرآن

چون آيه قبل نازل شد كه «اگر چيزى در دل پنهان داريد يا آشكار كنيد، خدا به حسابتان می رسد» بعضی از اصحاب به رسول خدا (ص) عرض کردند: ‏ هيچ كس از ما خالی از وسوسه ‏های باطنی و خطورات قلبی نيست» اين آيه و آيه بعد نازل شد و در آن ها راه و رسم ايمان و تضرّع به درگاه خداوند و اطاعت و تسليم را به آنان آموخت. (تفاسير اثنیٰ عشری و قرطبی)

اين دو آيه آخر از جهت در بر داشتن کمالات علمی و ايمان به اصول عقايد و نيز از کمالات عملی و فرعی، از مصاديق برجسته جوامع الکلم اند، که به پيامبر اسلام (ص) و مسلمين عطا شده است، در اين آيه اصول عقايد بيان شده و در آيه بعد آمادگی انسان برای انجام تکاليف الاهی و درخواست رحمت و مغفرت از خدا؛

لذا در حديثی پيامبر اکرم (ص) فرموده: خداوند به من فرمود: من به تو و امّتت گنج هاي عرشي بخشيده ام، که عبارت است از فاتحة الکتاب و آخر سوره بقره. (تفسیر صافي)

محقّقين فرموده اند: اين دو آيه آخر سوره ی بقره خلاصه ی تمام سوره است؛ زيرا در اين سوره صفات مؤمنين و حال کفّار و منافقين و يهود و ناسپاسي هاي آن ها ذکر شده است؛ و در اين دو آيه نيز همه ی اين مطالب بيان شده است.

منظور از «کُتُب» کتاب های آسمانی، تورات، انجيل، قرآن و بسا امّ الکتاب است

سوره بقره با بيان بخشى از معارف اسلامى و اعتقادات حق آغاز شد و با همين معنى نيز پايان مى‏ يابد، ابتدا مي فرمايد: اين پيامبر، به آنچه از پروردگارش بر او نازل شده ايمان دارد و مؤمنين نيز همه به خدا و فرشتگان و كتاب ها و پيامبرانش ايمان دارند.

پيامبر اکرم (ص ) به خاطر درجه ايمان والاي شهوديش، جداي از مؤمنين آمده است.

ضمناً از اين جمله بر مي آيد پيامبر (ص) مثل کساني نيست که دستوراتي مي نگارند تا مردم بدان عمل کنند، بلکه خود پيامبر (ص) بدان ها ايمان دارد و عمل مي كند.

و زبان حال مؤمنين اين است که «ما بين هيچ يک از پيامبران الاهي فرقي نمي گذاريم»، که به بعضي از آن ها ايمان داشته و به بعضي ديگرشان ايمان نداشته باشيم. البتّه اين آيه با آن آيه که مي فرمايد: «تِلكَ ٱلرُّسُلُ فَضَّلنا بَعضَهُم عَليٰ بَعضٍ: ما بعضي از پيامبران را بر بعضي ديگر برتري داديم» (بقره 253)

و با اعتقاد ما به اين که پيامبر اسلام (ص) از همه پيامبران برتر است، منافات ندارد؛ زيرا در عين اين که همه ی پيامبران از جانب خدا هستند و معصوم و مصون از خطا و اشتباه؛ ولي بعضي هم برترند؛ چون تعليمات انبيا همچون کلاس هاي درس در عين اين که همه درست اند و احترام همه ی معلّمين محفوظ است؛ ولي هر چه کلاس ها بالاتر مي رود، سطح معلومات و آموزش معلّمين هم بيشتر مي شود، تا به پيامبر اسلام (ص) مي رسد، که آخرين و برترين و بالاترين معلّم بشريّت است.

آن گاه مؤمنين مي گويند: خدايا، دعوت پيامبرانت را شنيديم و پذيرفتيم و اطاعت نموديم. ولی پروردگارا، چون ما انسانيم و گاه اميال و غرايز بر ما چيره شده و گناه مي کنيم؛ از تو انتظار آمرزش داريم، که سرانجام ما به سوي توست.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر