سوره بقره - آیه 282 - جزء 3
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ۚ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ ۚ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ ۚ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا ۚ فَإِن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ ۚ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ ۖ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ ۚ وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا ۚ وَلَا تَسْأَمُوا أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا ۖ إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا ۗ وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ ۚ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ ۚ وَإِن تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
معنای آیه
ای اهل ایمان! چنانچه وامی به یکدیگر تا سر آمد معینی، دادید، لازم است آن را بنویسید. و باید نویسنده ای [سَنَدش را] در میان خودتان به عدالت بنویسد. و نباید هیچ نویسنده ای از نوشتن سند همان گونه که خدا [بر اساس قوانین شرعی] به او آموخته است، دریغ ورزد. او باید بنویسد، و کسی که حقْ به عهده اوست باید [کلامش را جهت تنظیم سند برای نویسنده] املا کند، و از خدا که پروردگار اوست پروا نماید و از حق چیزی را نکاهد. و اگر کسی که حق به عهده اوست، سفیه یا ناتوان باشد، یا [به علتی] نتواند املا کند، ولیّ و سرپرست او به عدالت املا کند. و دو شاهد از مردانتان را [بر این حق] شاهد بگیرید، و اگر دو مرد نبود، یک مرد و دو زن را از میان شاهدانی که می پسندید، شاهد بگیرید تا اگر یکی از آن دو زن [واقعیت را] فراموش کرد، آن دیگری او را یادآوری کند. و شاهدان هنگامی که [برای ادای شهادت] دعوت شوند [از پاسخ دعوت] امتناع نورزند، و از نوشتن [سندِ وام] تا سرآمد معیّنش، کوچک باشد یا بزرگ، ملول نشوید، این [کار] نزد خدا عادلانه تر و برای اقامه شهادت پابرجاتر، و به اینکه [در جنس وام، اندازه آن و زمان پرداختش] شک نکنید [و ستیز و نزاعی پیش نیاید،] نزدیک تر است. مگر آنکه داد و ستدی نقدی باشد که آن را میان خود دست به دست می کنید، در این صورت بر شما گناهی نیست که آن را ننویسید. و هرگاه داد و ستد کنید، شاهد بگیرید. و نباید به نویسنده و شاهد زیان برسد و اگر زیان برسانید، خروج از اطاعت خداست که گریبانگیر شما شده است و از خدا پروا کنید و خدا [احکامش را] به شما می آموزد و خدا به همه چیز داناست.
تفسیر قرآن
پس از ترغيب مردم به انفاق و تحذير آن ها از ربا، در اين آيه که بزرگ ترين آيه ی قرآن كريم است و آيه ی بعد، احکامي در مورد تنظيم اسناد براي تحکيم امور اقتصادي معاملات مردم بيان می فرماید، تا هيچ اختلافي پيش نيايد:
1 ـ هر گونه قرض و معامله و قراردادي ميان دو طرف بايد نوشته شود.
رسول خدا (ص) فرموده: خدا دعاي سه کس را اجابت نکند: کسي که قرضي به کسي دهد و گواه نگيرد، کسي که مالي به سفيهي دهد و شنيده باشد که خدا فرموده «اموالتان را به سفيهان نسپريد» و مردي که زن بداخلاقي دارد و طلاقش ندهد. (ابوالفتوح)
2 ـ براي اين که طرفين در سند دست نبرند، نفر سوّمي قراداد را به عدل بنويسد.
3 ـ کسي که قادر به نوشتن است، به پاس موهبتي که خدا به او داده، نبايد از نوشتن خودداري کند؛ ولي چون نوشتن مستحبّ است، نهي از ننوشتن هم کراهت دارد. البتّه نويسنده مى تواند اجرت بگيرد.
4 ـ بدهکار، که حقّ بر گردن اوست، بايد متن قرارداد را بگويد و کاتب بنويسد.
5 ـ بدهکار، بايد از خدا بترسد و چيزي خلاف قرارداد به نويسنده املاء نکند.
6 ـ اگر کسي سفيه يا کر ولال بود، وليّ او قرارداد را املاء وامضا کند.
7 ـ علاوه بر نوشتن، دو مرد يا يک مرد و دو زن به عنوان شاهد قرارداد بگيرند.
8 و 9 ـ اين دو شاهد بايد بالغ و مسلمان باشند: «مِن رِجالِکُم».
10 ـ شهود بايد مورد رضايت طرفين باشند (مِمَّن تَرضَونَ مِنَ الشُّهَداءِ).
11ـ از نوشتن قرارداد به خاطر کم بودن مقدار دَين نبايد خودداري کرد.
12 ـ اگر شهود هر دو مرد باشند، هر يک مي توانند مستقلاً شهادت دهند؛ ولي اگر شهود يک مرد و دو زن باشند، بايد آن دو زن به اتّفاق اداء شهادت كنند، تا اگر يکي از آن دو زن اشتباه کرد و يا فراموش نمود، ديگري او را يادآوري کند.
13 ـ نويسنده و شاهدها در امانند و نبايد به خاطر حقگويي مورد آزار طرفين قرار گيرند و نيز اگر نوشتن يا شهادت مستلزم صرف وقت است، بايد تأمين مالي شوند.
پیامبر (ص) فرموده: گواهان را اکرام کنيد؛ زيرا حقّ سبحانه به وسيله آنها حقّ را بيرون آوَرَد وبه مستحقّ رسانَد و ظلم را به وسيله آنها دفع کند.(منهج)
14 ـ اگر معامله نقدي بود، نوشتن سند لازم نيست؛ بلكه بهتر است.
15 ـ با اين همه محکم کاري ها، در پايان همه را دعوت به تقوا كرده مي فرمايد: از خدا بترسيد، خدائي که تمام نيازهاي مادّي و معنوي شما را برآورد و به همه چيز داناست.
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر