تفسیر قرآن

بعد از تشويق مردم به انفاق، که بخششی است بدون عوض، به مسأله رباخواری می پردازد که ضدّ انفاق است؛ چون برگرداندن مال است با اضافه و می فرمايد: كساني كه ربا می خورند، برپا نمی ايستند، مگر مانند كسي كه بر اثر تماس شيطان ديوانه شده و توان تعادل خود را ندارد.

رباخواران می گويند: داد و ستد هم مانند رباست، در حالی که خداوند داد و ستد را حلال و ربا را حرام فرموده است؛ پس هر کس اندرز پروردگارش بدو رسد و از رباخواری دست بردارد، آنچه پيش از اين گرفته از آن اوست و کار او با خداست؛ ولی کساني که نهي الاهي را نپذيرند و به رباخواري ادامه دهند، اهل آتش اند و هميشه در آن خواهند بود.

امام صادق (ع) هم فرمود: «آكِلُ الرِّبا لايَخرُجُ مِنَ الدُّنيا حَتّىٰ يَتَخَبَّطُهُ الشَّيطانُ‏: رباخوار از دنيا بيرون نمى‏ رود مگر اين كه به نوعى از جنون مبتلا خواهد شد». (عياشى)

پيامبراکرم (ص) فرمود: در معراج عدّه ای را ديدم که از بس شكم هاشان بزرگ بود، هر چه مى‏ كردند توان برخاستن نداشتند، از جبرئيل پرسيدم اين ها کيانند و جرمشان چيست؟ گفت: اين ها رباخوارانند». (نورالثقلين)

در خريد و فروش هر دو طرف يكسان در معرض سود و زيانند، در حالی كه در ربا تمام زيان های احتمالی بر دوش ربا گيرنده است. از اين رو مؤسّسات ربوی که در رأس آن ها بانک ها هستند، روز به روز وسيع‏ تر و سرمايه ‏دارتر مى‏ شوند و در برابر تحليل رفتن بنيه اقتصادی طبقات ضعيف پيوسته بر ثروت آن ها افزوده مى ‏شود.

ربا در صورتی است که چيزی به مانند خودش عوض شود با اضافه و قابل پيمانه و وزن باشند، مانند گندم با گندم يا گندم با آرد يا بلغور؛ ولی در چيزهايی که شماره می شوند مانند تخم مرغ يا گردو و نيز چيزهايی که با نگاه فروخته می شوند مانند لباس و حيوان، ربا وجود ندارد؛ از اين رو فروختن يک گردو به دو گردو يا يک لباس به دو لباس اشکال ندارد.

هيچ يک از آياتي که در باره ی ساير کبائر مثل زنا، مشروب، قمار، قتل و شرک نازل شده، از نظر لحن بيان به شدّت ربا نمي رسد.

امام باقر(ع) فرمود: «فَمَن جاءَهُ مَوعِظَةٌ مِن رَبِّهِ فَانتَهيٰ» موعظه يعني توبه. (عياشي)

وقتى به امام صادق (ع) خبر دادند كه فلانى رباخوار است، فرمود: اگر قدرت مى‏ داشتم گردنش را مى‏ زدم. (وسائل 12/429)

به هر حال از اين آيه و احاديث مربوطه بر می آيد، که حکومت اسلامی می تواند با زور جلو رباخواری را بگيرد.

رسول خدا (ص) فرموده است: خداوند پنج کس را لعنت کرده: ربا خورنده، ربا دهنده، دو شاهدش و نويسنده اش. (مجمع البيان)

و رسول خدا (ص) فرموده: ربا هفتاد باب است، که آسان ترين آن نزد خداوند چون کسي است، که با مادرش نکاح کرده است. (مجمع، منهج)

و رسول خدا (ص) فرموده‏ اند: هر گاه خداوند اراده‏ ى هلاك قريه‏ اى را داشته‏ باشد، ربا خوارى در آن قريه ظاهر مى‏ شود. (كنز العمّال 4/ 104)

و امام صادق (ص) فرموده: يک درهم ربا نزد خدا گناهش بزرگ تر است از هفتاد زنا، که در مسجدالحرام با محرم انجام گرفته باشد. (مجمع)

امام باقر (ع) فرمود: خبيث‏ ترين درآمد، رباخوارى است. (كافى 5/ 174)

امام صادق (ع) فرمودند: «لَو كانَ الرِّبا حَلالاً لَتَرَكَ النّاسُ التِّجارات: اگر ربا حلال بود، مردم كسب و كار را رها مى‏ كردند. (وسائل 12/ 42)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر