سوره بقره - آیه 198 - جزء 2
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُوا فَضْلًا مِّن رَّبِّكُمْ ۚ فَإِذَا أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ۖ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِن كُنتُم مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ
معنای آیه
بر شما گناهی نیست که [در ایام حج] از پروردگارتان [به وسیله تجارت و داد و ستد] فضل و روزی و منافع مادی بطلبید. و هنگامی که از عرفات کوچ کردید، خدا را در مشعر الحرام یاد کنید. [آری] او را یاد کنید همان گونه که شما را هدایت کرد. و همانا شما پیش از این از گمراهان بودید.
تفسیر قرآن
باکی نيست كه در ايّام حجّ از فضل پروردگار خويش از طريق داد و ستد روزي بجوييد. و چون از عرفات به مشعرالحرام رسیدید، به ذکر خدا مشغول شويد. به شکرانه آن که گمراه بوديد و راه و رسم عبادت خدا نمي دانستيد و خدا منّت نهاد و شما را به بهترين روش عبادت هدايت فرمود.
اعراب جاهلي هنگام حجّ، تجارت و بارکشي را گناه مي دانستند اين آيه فرموده: اشکال ندارد در ایّام حج از فضل خدا روزی طلبید. (مجمع)
امام صادق (ع) فرمايد: يکي از علل وجوب حجّ، تشکيل اجتماع بزرگ و نقل و انتقال کالاها و مبادلات تجاري و اقتصادي است. (وسائل 8 /9)
عرفات، سرزمينى در بيست كيلومترى مكّه است و بر زائران خانه خدا واجب است از ظهر روز نهم ذى حجه تا غروب در آنجا بمانند و اگر قبل از غروب از آنجا خارج شوند بايد يك شتر جريمه دهند.
در نامیدن این سرزمین به «عرفات» فخر رازی هشت قول نقل کرده، از جمله: وقتی جبرئيل مناسك حج را در آنجا به ابراهيم نشان داد ابراهيم مى گفت: «عَرَفتُ، عَرَفتُ: شناختم، شناختم.» گاه گفته اند: اين داستان براى آدم واقع شد و گاه گفته شده كه آدم و حوا در آن سرزمين يكديگر را پيدا كردند و شناختند و گاه گفته شده زائرین خانه خدا در آنجا يكديگر را مى بينند و مى شناسند و...» (تفسیر کبیر 5 /1 (ع) 3)
امام صادق و امام باقر (ع) فرموده اند: جبرئيل در اين مكان به حضرت ابراهيم (ع) گفت: وظايف خود را بشناس و فراگير. (كافى 4/ 207)
«مشعر» هم از مادّه ی شعور باز به معني آگاهي است. و از آنجا که مردم بسياري از نژادهاي مختلف در آن بيابان ها با لباس يک نواختِ احرام، بر روي ريگ ها و شن ها در زير آسمان آبي و به دور از هر نوع وسايل تمدّن، که مايه ی تکبّر و تبختر بر يکديگر است گِرد هم مي آيند و خدا را ياد مي کنند، به راستي شناخت و معرفت حاصل مي کنند و هم به ياد روز قيامت که محشر کبراست، مي افتند.
انسان در هر حال مي تواند با خداي خويش به نيايش بپردازد؛ ولي در ايّام حجّ، دعا و نيايش به درگاه خداوند، تأثير بيشتري در روح و جان انسان دارد؛ از اين رو، در مناسك حجّ دستورهاي ويژه اي در باره نيايش داده شده است، كه از جمله مهم ترين آن ها دعاي عرفه ی امام حسين (ع) و دعاي امام سجّاد (ع) در اين مورد است.
و در تفسير عياشى از امام صادق (ع) روايت كرده، كه در تفسير جمله «لاجُناحَ عَلَيكُم اَن تَبتَغوا فَضلاً مِن رَّبِّكُم ...) فرمود: منظور از فضل پروردگار رزق است، كه بعد از آن كه مُحرم از احرام خارج شد مى تواند در موسم حج به خريد و فروش بپردازد.
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر