تفسیر قرآن

در اين آيه، دعاکننده چنان مورد محبّت قرار گرفته که در آن ضمير «ي» (خودم) هفت بار تكرار شده و فرموده: آن گاه كه بندگانم در باره ی من از تو پرسيدند، بگو: من به آنان نزديکم، دعاي هر دعاكننده، كه مرا بخواند اجابت مي کنم؛ پس بايد بندگان هم دعوت مرا اجابت کنند و به من ايمان آورند؛ باشد، كه (به راه راست) راه يابند.

کسى از پيامبر اکرم (ص) پرسيد: آيا خداى ما نزديك است تا آهسته با او مناجات كنيم؟ يا دور است تا با صداى بلند او را بخوانيم؟ آيه فوق نازل شد و به آن ها پاسخ داد كه خدا به بندگانش نزديك است. (مجمع)

اين آيه با بهترين اسلوب، لطيف ‏ترين معنا را براى دعا بیان می-دارد. زیرا با صيغه مضارع «اُجيبُ» آمده، تا دلالت بر استمرار اجابت نمايد. دعا کردن نيز به هيچ قيدي مشروط نشده: «اِذا دَعانِ: وقتي مرا بخواند».

از آنجا كه ماه مبارك رمضان، هم ماه روزه و هم ماه تلاوت قرآن كريم و تدبّر در آيات نوراني آن است؛ دعا و سؤال از درگاه خداوند هم در اين ماه به اجابت نزديك تر است؛ از اين رو، خداي مهربان ضمن تشريع روزه، هم موضوع نزول قرآن كريم را مطرح فرموده و هم مسئله دعا و استجابت آن را، بلكه آيه مربوط به دعا را ميان آيات روزه قرار داده، كه نشان ويژگي خاصّ دعا در ماه رمضان است.

عبد انسانی است، كه مُلك ديگرى باشد؛ ولی خداى تعالىٰ نسبت به بندگان هم مُلكش طلق است و هم محيط به آن هاست، بندگان او نه در ذاتشان مستقل از اويند و نه در صفات و افعال و هر چيز منسوب به ايشان چون همسر و اولاد و مال و جاه هم ملک خداست. پس خداى تعالىٰ از هر چيزى كه فرض شود به مخلوق خود نزديك‏تر است.

دعا کردن همراه و هماهنگ شدن با کلّ هستی است؛ زيرا همه هستی در تسبيح و قنوت خداوندند: «وَکُلٌّ لَهُ قانِتون» (بقره 11 (ص) ) و تمام موجودات به درگاه خدا اظهار نياز می کنند: «يَسألُهُ مَن فی السَّماواتِ وَالاَرض» (رحمان 39)؛ پس ما نيز از او درخواست کنيم، تا با کلّ عالم هم نوا باشیم.

از اين آيه بر می آيد دعا حتماً به اجابت می رسد و اگر دعائى مستجاب نشد يا دعاى واقعى نيست يعنی نمی داند خواسته‏ اش به ضرر اوست يا نشدنى است. همانند بچّه ی مريضی که غذايي می طلبد که برايش مضرّ است و يا به زبان چيزی از خدا مى ‏خواهد؛ ولى در دل همه اميدش به اسباب و امور وهمى است. پس در واقع خدا را نخوانده است.

امام صادق (ع) در تفسير «وَليؤمِنوا بي» مي فرمايد: تا به تحقيق بدانند، که من قادرم، كه هر چه از من بخواهند به آن ها عطا مي کنم. (مجمع)

امام صادق (ع) به يکي از اصحابش فرمود: اي ميسر، دعا کن و مگو کار از کار گذشته است و آنچه مقدّر شده همان مي شود. نزد خداي عزّ و جلّ منزلت و مقامي است، كه بدان نتوان رسيد جز به درخواست و مسئلت؛

و اگر بنده اي دهان خود ببندد و درخواست نکند چيزي به او داده نشود؛ پس درخواست کن، تا به تو داده شود. اي ميسر، هيچ دري نيست، که کوبيده شود، جز اين که اميد آن رود، که به روي بنده باز شود. (کافي، کتاب دعا، باب فضيلت دعا و تشويق کردن برآن، حديث 3)

رسول خدا (ص) مي فرمايد: دعا اسلحه مؤمن و ستون دين و نور آسمان ها و زمين است. (کافي، باب اين که دعا اسلحه ی مؤمن است، حديث 1)

امام صادق (ع) فرمود:‌ هر گاه دعا كردي، به دل توجّه كن و گمان كن، كه حاجتت بر در خانه است. (كافي، اقبال و توجّه به دعا، حديث 3)

امام باقر (ع) فرموده:‌ به خدا سوگند، هيچ بنده اي در دعا اصرار به درگاه خداي عزّ و جلّ نكند، جز اين كه حاجتش را برآورد. (كافي، باب اصرار در دعا، حديث 3)

امام صادق (ع) فرموده: خداي تبارك و تعاليٰ مي داند بنده اش در دعايش چه مي خواهد،‌ ولي دوست دارد حاجت هايش را به درگاهش شرح دهد؛ پس وقتي دعا كردي حاجتت را به درگاهش نام ببر. (کافي، باب نام بردن حاجت در دعا، حديث 1)

و امام صادق (ع) مي فرمايد: امير مؤمنان (ع) فرموده: دعا را در چهار جا غنيمت شماريد: به هنگام قرائت قرآن، به هنگام گفتن اذان، به هنگام آمدن باران و به هنگام برخورد دو صف (از مؤمنين و کفّار) براي قتال. (كافي، باب اوقات اجابت دعا، ح 3)

رسول خدا (ص) فرمود: هر گاه يکي از شما دعا کند، پس عموميّت دهد (همه را دعا کند)؛ زيرا که آن به اجابت نزديک تر است. (كافي، باب عموميت دعا، حديث 1)

امام صادق (ع) فرمود: هر گاه دل يکي از شما رقّت کرد (و نرم شد) در آن حال دعا کند؛ زيرا دل تا پاک نشود رقّت نکند. (كافي 4/22 ، باب 7 اوقات اجابت دعا، ح 5)

امام رضا (ع) فرمود: يك دعاي بنده در پنهاني برابر با هفتاد دعاي آشكار وي است. (كافي، باب پنهان كردن دعا، حديث 1)

امام صادق (ع) فرمود: دعا در چهار جا به اجابت مي رسد: در نماز وتر، بعد از سپيده دم، بعد از ظهر و بعد از مغرب. (كافي، باب اوقات اجابت دعا، ح 2)

امام باقر (ع) فرمود: خداي عزّ و جلّ از ميان بندگانش آن بنده اي را دوست دارد، كه بسيار دعا كند؛ پس بر شما باد به دعا از هنگام سحر تا زدن آفتاب، زيرا در آن هنگام درهاي آسمان باز گردد، روزي ها در آن تقسيم شود و حاجات بزرگ روا شود. (كافي، باب اوقات اجابت دعا، ح 9)

امام صادق (ع) فرمود: «مبادا هيچ يك از شما از خدا تقاضايى كند مگر اين كه نخست حمد و ثناى او را به جا آورد و درود بر پيامبر و آل او بفرستد بعد به گناه خود نزد او اعتراف (و توبه) كند سپس دعا نمايد.« (كافى باب الاقبال على الدعاء، ح 1)

و امام صادق (ع) فرمود: رسول خدا (ص) فرموده است: مرا در اوّل دعا و وسط و آخر آن قرار دهيد. (كافي، همان، حديث 5)

امام صادق (ع) فرمود: هرچيزي حدّي دارد، كه بدان پايان پذيرد؛ مگر ذكر كه حدّي ندارد، تا پايان پذيرد. (كافي، باب ذكر خداي بسيار كردن، ح 1)

امام صادق (ع) فرمود: هرگاه خواهي دعا كني، خداي عزّ و جلّ را تمجيد و تسبيح و تحليل و ثنا گو،‌ بر محمّد و آلش صلوات فرست، سپس درخواست كن، تا به تو داده شود. (كافي، باب ستايش و ثنا پيش از دعا، ح 5)

رسول خدا (ص) مي فرمايد: کسي که دوست دارد دعايش مستجاب شود، غذا و کسب خود را پاک کند. (سفينة البحار 1/448)

امام صادق (ع) فرمود: هيچ چهل نفر خداي عز ّو جلّ را در کاري نخوانند، جز اين که دعاي آن ها را مستجاب کند؛ پس اگر چهار نفر بودند، ده بار خداي عزّ وجلّ را بخوانند و اگر يک نفر باشد، چهل مرتبه خدا را بخواند (كافي، باب اجتماع براي دعا، ح 1)

و امام صادق (ع) فرمود: خداي عزّ و جلّ می فرمايد: هر که به سبب ذکر من، از پرسش از من سرگرم شود، به او بدهم بهتر از آنچه مي دهم به آن کس که از من درخواست کند. (کافي، باب سرگرم شدن به ذكر خدا، ح 1)

پيامبر اکرم (ص) فرمود: خداوند خطاب به موسيٰ (ع) فرمود: اي موسيٰ، هرچه نيازمندي حتّیٰ علف گوسفند و نمک خميرت را از من بخواه. (الميزان به نقل از عدة الدّاعي)

امام صادق (ع) فرموده: هر که ده بار بگويد: يا الله، يا الله، به او گفته مي شود: بله، حاجتت چيست؟ (کافي، باب كسي كه ده بار بگويد يا الله، ح 1)

و امام صادق (ع) فرموده: هر کس ده بار بگويد: يا ربّ، يا ربّ، به او گفته مي شود: بله، حاجتت چيست؟ (کافي، باب هركه ده بار بگويد يا ربّ، ح 1)

امام سجّاد (ع) فرموده: دعا و بلا تا روز قيامت از يکديگر جدا نمي شوند؛ دعا بلا را رد مي کند، هر چند حکم جزم شده باشد، که به بنده رسد. (منهج الصّادقين)

و امام صادق (ع) مي فرمايد: هرکه بگويد: يا ربّ يا الله، يا ربّ يا الله، تا نفسش قطع شود، به اوگفته شود: بله، حاجتت چيست؟ (کافي، همان، ح 3)

پيامبر اكرم (ص) فرموده است: خداوند دعاي مسلمان را به شرط آن كه موجب قطع رحم و گناه نباشد، به يكي از سه روش زير پاسخ مي دهد: يا دعايش را سريعاً‌ اجابت مي كند، يا آن را به تأخير مي اندازد‌ و يا بلايي را از او دفع مي نمايد. (مجمع البیان)

پيامبر اكرم (ص) فرموده: گاهي بنده اي که خدا او را دوست دارد، چيزي از خدا مي خواهد، پس خداوند مي فرمايد: اي جبرئيل، حاجت اين بنده ام را بر نياور و آن را به تأخير انداز؛ زيرا من دوست دارم پيوسته صدايش را بشنوم. (مجمع)

امير مؤمنان (ع) مي فرمايد: دعا سپر مؤمن است از آفات و بليّات و عقوبات، و هر گاه دري را بسيار زني به روي تو گشوده شود. (منهج)

امام باقر (ع) فرموده: بنده اي که دستش را به سوي خدا بگشايد، خدا را شرم آيد، که آن را تهي برگرداند و هر چه بخواهد از فضل و رحمت خود در آن مي گذارد؛ پس وقتی دعا مي کنيد پيش از آن که دست را بر گردانيد بر سر و روي خود بکشيد و در روايت ديگر بر سر و سينه خود بکشيد. (بحار 93/ 37 )

رسول خدا (ص) فرموده: شب و روز دعا کنيد، که دعا سلاح مؤمن است. (منهج)

دعا در واقع نوعی کسب قابليّت برای تحصيل سهم زيادتری از فيض الاهی است.

امام صادق (ع) فرمود: «اِنَّ عِندَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنزِلَةٌ لاتَنالُ الّا بِمَسألَةٍ: نزد خدای عزّ و جَلَّ مقامی است که جز با دعا کسی بدان نمی رسد.» (کافی 2/338)

يك يهودي از خليفه پرسيد: خدا کجاست؟ گفت: در آسمان بر عرش. يهودي گفت: پس زمين از او خالي است و او در مکاني باشد و در مکاني نباشد. خليفه گفت: اين سخن زنديقان است، دور شو، وگرنه دستور مي دهم گردنت را بزنند. يهودي از نزد او بيرون آمد؛ در حالي که اسلام را مسخره مي کرد.

اميرمؤمنان (ع) به او رسيد و به او گفت: جواب از من شنو: جا مکان است و حال آن که خدا بود و هيچ مکاني نبود، مکان را او آفريد و او را مکاني نيست، خدا با ماست نه به مجاورت بلکه به علم و قدرت، اگر تو را خبر دهم از آنچه در کتاب شماست، تصديق مي کني؟ گفت: آري، فرمود: نه اين است که در تورات شما نوشته: روزي چهار فرشته نزد موسيٰ (ع) حاضر شدند، موسيٰ از ايشان پرسيد: از کجا آمديد؟ يکي گفت: از آسمان هفتم مي آيم از نزد خدا، ديگري گفت از دورترين نقطه شرق از نزد خدا، سوّمي گفت از دورترين نقطه غرب از نزد خدا و چهارمي گفت: از زمين هفتم مي آيم از نزد خدا. موسيٰ (ع) گفت: منزّه است خدايي که هيچ مکاني از او خالي نيست و او در هيچ مکاني نيست که نزديک باشد از آن به مکاني ديگر. (منهج)

امام صادق (ع) فرمود: دعا کردن از خواندن قرآن بهتر است؛ زيرا خود خداى عزّ و جلّ مى‏ فرمايد: «قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ: بگو اگر دعاى شما نباشد پروردگار من هيچ اعتنايى به شما نخواهد كرد. (مكارم الاخلاق، ص 389 )

و در حديث قدسى آمده: خداى تعالىٰ فرمود: من همان جايم كه ظنّ بنده ‏ام به من آنجاست، پس بنده من نبايد به غير از خير از من انتظارى داشته باشد، بلكه بايد نسبت به من حُسن ظن داشته باشد. (عدة الدّاعى ص 132)

پيامبر اکرم (ص) فرمود: طوری دعا كنيد، كه يقين به اجابتش داريد. (عدة الدّاعى ص 103)

رسول خدا (ص) وقت دعا کردن دستش را بلند مى ‏كرد و مناجات و دعا مى‏ نمود، به حالتى كه يك فقير گرسنه در گدايى به خود مى‏ گيرد (الميزان به نقل از مجالس شيخ)

رسول خدا (ص) فرمود: در حوائج خود به درگاه خدا فزع كنيد و در ناملايمات به او پناهنده شويد و به درگاهش تضرع نموده او را بخوانيد، كه دعا مغز عبادت است و هيچ مؤمن نيست كه خدا را بخواند مگر آن كه دعايش را فوراً مستجاب مى‏ كند، كه در نتيجه ثمره ‏اش در دنيا عايد او مى ‏شود و يا با مدّت كه در نتيجه ثمره‏ اش در آخرت عايدش مى‏ شود و يا حدّ اقل ثمره آن را به مقدار دعايش كفّاره گناهانش قرار مى ‏دهد، البتّه همه اين ها در صورتى است، كه از خدا گناه نخواهد. (بحار 93/ 302)

اميرمؤمنان (ع) به فرزندش امام حسين (ع) فرمود: خداى تعالىٰ كليد خزينه ‏هاى غيبش را در دست خود تو قرار داد و آن اين است كه به تو اجازه داد از او مسئلت كنى، با اين كليد كه همان دعاست هر درى از درهاى نعمت هاى او را بخواهى مى‏توانى بگشايى، و باران رحمت او را به سوى خود ببارانى، پس هرگز دير شدن اجابت خدا تو را نوميد نسازد، كه عطيه به قدر نيّت است، و چه بسا اجابت دعايت بدين جهت تأخير مى ‏افتد كه اجرش برايت بيشتر باشد، كه بزرگترين عطا همان آرزو و انتظار اجابت داشتن است، و چه بسا چيزى از خدا بخواهى و خدا آن را به تو ندهد، بلكه بهتر از آن را بدهد، حال يا در دنيا و يا در آخرت و يا بدين جهت مستجاب نكند، كه خواسته است بلائى را از تو بگرداند، چون آنچه خواسته ‏اى بلاى جان توست، زيرا بسيار مى‏شود، كه از خدا چيزى بخواهى كه مايه نابودى دين توست، اگر آن حاجتت را برآورند، دينت را از دست مى‏ دهى، پس بر تو باد كه هميشه از خدا چيزى بخواهى كه زيبائيش برايت بماند، و وزر و وبالش از بين برود، نه مال كه نه تنها براى تو نمى ‏ماند، بلكه تو هم براى آن نمى ‏مانى. (نهج البلاغه، نامه 31)

البتّه معنی دعا اين نيست که از وسايل طبيعی دست برداريم و به جای آن به دعا بپردازيم؛ بلکه مقصود اين است، که بعد از نهايت کوشش در استفاده از وسايل موجود، آنجا که به بن بست رسيديم، با توجّه و تکيه بر خداوند، روح اميد و حرکت را در خود زنده کنيم.

لذا در حديث مى‏ خوانيم: دعاى بيكار مستجاب نمى ‏شود. (تفسير نور)

اميرمؤمنان (ع) به مردی که شترش بيماری گال داشت، فرمود: مگر شترت را درمان نمی کنی؟ عرض کرد: بلی. فرمود: با چه درمان می کنی؟ عرض کرد: با دعا. فرمود: با دعا مقداری قطران هم بر آن بمال. (الکاشف)

خداى تعالىٰ در تورات به بنده خود خطاب كرده مى‏ فرمايد: تو هر وقت بنده‏ اى از بندگان مرا نفرين كنى كه به خاطر ظلمى كه به تو كرده، نابودش كنم، در همان وقت كسى هم هست كه تو را نفرين مى ‏كند به خاطر ظلمى كه‏ تو به او كرده‏ اى، اگر مى‏ خواهى هم نفرين تو را مستجاب مى‏ كنم و هم نفرين او را و اگر بخواهى استجابت نفرين هر دوتان را تا روز قيامت تاخير مى ‏اندازم. (بحار 13/ 32 (ص) )

در كافى آمده: كسى كه غذاى حرام بخورد، يا امر به معروف و نهى از منكر نكند و يا از سر غفلت دعا كند، دعايش مستجاب نشود. (تفسير نور)

ابن عمر گفت: رسول خدا (ص) فرمود: خدا وقتى مى ‏خواهد دعاى بنده را مستجاب كند حالت دعا به او مى‏ دهد. (در منثور)

به نقل ابن عمر رسول خدا (ص) فرمود: كسى كه در دعا را به رويش گشوده باشند حتما درهاى رحمت را نيز به رويش گشوده ‏اند. (در منثور)

و رسول خدا (ص) فرموده: از شما كسى كه در دعا به رويش باز شود درهاى بهشت به رويش باز شده. (بحار الانوار ج 69 ص 409 ح 114)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر