تفسیر قرآن

بعد از سخن از مسائل جانى و قصاص، به وصايت، كه با مسائل مالى ارتباط دارد ‏پرداخته و مى‏ فرمايد: [ای مؤمنين] بر شما مقرّر شده، وقتی مرگ يكي از شما فرا رسد، اگر مالي از خود به جا مي گذارد،‌ براي پدر و مادر و خويشان مقداري وصيّت كند، كه اين شایسته پرهيزكاران است.

مقيّد ساختن وصيّت به «معروف» نشان می دهد که وصيّت هم از نظر مبلغ و مقدار و هم از نظر شخصی که به نام او وصيّت شده بايد مورد پسند عقل باشد؛ زيرا وصيّت در واقع انجام امور خيری است، که در طول زندگی از آن ها غفلت شده است.

تعبیر از مال به «خير» هم به خير بودن مال اشاره دارد و هم به ضرورت تحصيل مال از راه مشروع و صرف آن در مسير صحيح.

بنا بر آيات و احاديث شايسته است هر مسلماني همواره وصيّت خود را کرده باشد، که چه حقوقي از خدا يا مردم بر گردنش است؛ و اگر در اين آيه گفته شده: «وقتي يکي از شما را مرگ فرارسد وصيّت کند» به عنوان آخرين فرصت است.

رسول خدا (ص) فرموده است: هر کس به هنگام مرگش وصيّتش را خوب انجام ندهد، در مروّت و عقلش نقص است. (مجمع)

بنا بر رواياتي از رسول خدا (ص) و امام صادق (ع): شايسته نيست که انسان بميرد، مگر اين که وصيت نامه اش زير سرش باشد (مجمع و ابوالفتوح)

از آنجا که طبق قانون اسلام، ارث تنها به بعضي از بازماندگان مي رسد، آن هم هر کس به مقدار معيّن؛ اسلام اين سفارش را فرموده، تا اگر در ميان بازماندگان کسي به مناسباتي به سهم بيشتري نيازمند است، مثلاً درس مي خواند يا ازدواج نکرده يا معلول است؛ اگر سهمي ندارد، سهمي به او داده شود؛ و اگر سهم دارد، سهم بيشتري براي او وصيت شود و يا اگر کسي بخواهد کار خيري مانند کمک به محرومان يا ساختن مسجد يا بيمارستان انجام دهد، موقع مرگ وصيّت کند، كه انجام گيرند.

امير مؤمنان (ع) فرمود: کسي که هنگام مرگش براي فاميل هايش که ارث نمي برند وصيّت نکند، عملش با معصيت ختم شده است. (مجمع)

بسا تعبير مال به «خير»، مال حلال و مال قابل توجّه است نه خيلي كم.

چنان كه اميرمؤمنان (ع) بر بالين يکي از مواليش، که در حال احتضار بود وارد شد و دارائيش بيش از هفتصد يا ششصد درهم نبود و او عرض کرد: وصيت کنم؟ فرمود: نه، خداوند فرموده: «اِن تَرَکَ خَيراً» و تو مال افزوده اي نداري. (مجمع)

ولي اگر کسي با داشتن فرزندان نيازمند، همه يا بسياري از اموالش را به ديگران ببخشد و يا بعضي از ورّاث خود مثلاً دختر يا دخترانش را از سهم ارث محروم کند يا سهم کمتري به آن ها دهد، مرتکب گناه شده است. (سفينة البحار، مادّه وصي)

امام على (ع) فرمود:كسى كه در دم مرگ براى خويشانش كه از او ارث نمى ‏برند وصيتى نكند، عملش را با معصيت ختم كرده است. (عياشى)

امام صادق (ع) فرمود: حدّ اکثر وصيّت يک سوّم است، حدّ اقل يک ششم. (عياشي)

رسول خدا (ص) به عيادت سعد وقاص رفت، گفت: يا رسول الله، من مال بسيار دارم و وارث همين دختر دارم، همه ی مالم را وصيت کنم؟ فرمود: نه، گفت: نصفش؟ فرمود: نه، گفت: ثلث آن وصيّت کنم؟ فرمود: آري، اگر فرزند خود را با چيز رها کني بهتر از آن است که او را فقير رها کني و براي طلب معاش دست به مردم دراز کند. (منهج الصّادقين)

وصيّت اقسامی دارد، واجب مانند وصيّت به حقّ الله و حقّ النّاس، مستحب مانند وصيّت به امور خيريّه، مباح مانند وصيّت به ورّاث از نظر شغل و لباس، مکروه مانند وصيّت به مقبره سازی، حرام مانند وصيّت به ايجاد مراکز فساد و انتشار کتب ضالّه.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر