تفسیر قرآن

بعضی گفته اند: عفو و ديه گرفتن موجب بسط محبّت در اجتماع است؛ ولي اگر قتل اوّل موجب فقدان فردي شده، قصاص موجب از دست رفتن فرد ديگري مي شود. اصولاً قاتل نوعی بيمار رواني است؛ پس بايد او را با زندان اصلاح نمود، نه اين که او را از بين برد.

اين آيه در پاسخ اين اشكالات مي فرمايد: «اي خردمندان، شما را در قصاص زندگاني است؛ باشد كه پرهيزگار باشيد». يعنی هر چند عفو نسبت به قاتل رحمت است، ولی مصلحت عموم و تضمين حيات تنها با قصاص تأمين مي شود. چون قصاص در جامعه سبب مي شود:

اوّلاً، افراد سنگدل از ترس قصاص در بسياري موارد دست به جنايت نزنند، همان طوري که در کشورهايي که قانون قصاص نيست آمار جنايت بسيار بيشتر است.

ثانياً، قانون قصاص سبب مي شود، که جلو قتل هاي بسياري گرفته شود؛ زيرا چه بسيار خانواده و قبيله ها بوده اند، كه گاهي به انتقام فردي از آنان که کشته شده چندين نفر از خانواده يا قبيله ي قاتل را به قتل رسانده اند.

جمله: «وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ...» با همه اختصار و كوتاهي و اندكى كلمات و حروفش و سلامت لفظش و صفاى تركيبش، بليغ ‏ترين آيات قرآن، در افاده معناى خويش است و برجسته ‏ترين آيات در بلاغت است؛ زيرا در عين اين كه استدلالش بسيار قوى است، معنايش هم بسيار لطيف و زيباست و در عين اين كه معنايش لطيف و زيباست، دلالتش رقيق‏ تر و در افاده مدلولش روشن‏تر است. (الميزان)

قصاص تأمين كننده امنيّت اجتماع است. در جامعه ‏اى كه قاتل قصاص نشود، عدالت و امنيّت نيست. اگر به بهانه اين كه قاتل هيجان روانى پيدا كرده، رها شود، هيچ ضمانتى برای رخ ندادن جنايت‏های ديگر نيست.

توجيهاتى از قبيل اين كه از قاتلان در زندان با كار اجبارى به نفع پيشرفت اقتصادى بهره‏ گيريم، قابل قبول نيست؛ چون تضمين كننده امنيّت عمومى نيست. تازه اگر قاتل بداند قصاص خواهد شد، قتلی انجام نخواهد داد و اگر بعد از انجام قتل هم به حکم قصاص راضی شده و توبه کند، از عذاب قيامت رهايی می يابد.

امام صادق (ع) در مورد: «فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ» فرمود: يعنى اگر صدقه دهد و از قاتل كمتر بگيرد به همان مقدار كه عفو كرده، از گناهانش ميريزد.

و در مورد: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْ‏ءٌ، فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ» فرمود: سزاوار است كسى كه حقى به گردن كسى دارد، برادر خود را در فشار نگذارد، با اينكه او به گرفتن ديه مصالحه كرده است و نيز سزاوار است كسى كه حق مردم به گردن دارد، در اداء آن با اينكه تمكن دارد: امروز و فردا نكند و در هنگام دادن با احسان بدهد.

و در مورد: «فَمَنِ اعْتَدىٰ‏ بَعْدَ ذالِكَ، فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ» فرمود: اين در باره كسى است كه ديه قبول مي كند و يا عفو مي كند و يا ديه را به مبلغى صلح مي كند، بعد دبه در مى‏ آورد و قاتل را مي كشد كه كيفرش همان است كه خداى عز و جل فرموده است. (فروع كافى ج (ع) ص 88 ح 2)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر