تفسیر قرآن

از اين آيه به بعد احکامی را، که در آيات گذشته تحت عنوان «برّ و نيکوکاری» بود تکميل می کند و نخست از مسأله قصاص شروع می کند، که همواره از مسائل مهمّ روابط اجتماعی است. مشرکين در مقابل يك قتل تا آنجا که در توان داشتند از قبيله قاتل را مي کشتند.

در آيين يهود نيز قصاص هست؛ ولي در مسيحيّت تنها عفو و ديه پيشنهاد شده است. اسلام روش عادلانه اي بيان كرده و آن اين است که خدای سبحان برای بازماندگان کسی که به ناحق کشته شده يا به کسی از ديگری آسيبی رسيده است، حق و سُلطه ای قرار داده است که حقّ قصاص است و قصاص عقوبت و کيفر همسان با جنايت يا ضرب و جرح است.

خداوند در اين آيه فرموده: اي مؤمنین، در باره كشتگان بر شما قصاص مقرّر شد: آزاد در برابر آزاد،‌ بنده در برابر بنده و زن در مقابل زن؛ ولی اگر بخشی از خون بها به قاتلی از سوی برادر دینیش بخشیده شود ولي در صورت گذشتن صاحب خون از کشتن برادر دينيش و راضي شدن به گرفتن ديه بايد روش پسنديده اي پيش گيرند و اين تخفيفي است از سوي پروردگارتان، ولي هر کس از حدّ تجاوز کند؛ مثلاً قاتل خون بها پرداخت نکند، يا کم دهد و يا خانواده ی مقتول بيشتر از مقداري که اسلام تعيين کرده طلب کنند، براي او عذاب دردناکي است.

در واقع اولياء مقتول حق دارند يكى از سه حكم را اجرا كنند: قصاص، عفو كردن بدون گرفتن خون بها و عفو كردن با گرفتن خون بها.

تعبير قاتل به برادر صاحب خون، براي تحريک محبّت او و بهتر بودن عفو است.

خطاب به مؤمنين در آیه، بیان می دارد، كه حكم قصاص مخصوص مسلمين است و كفّار اهل ذمه مسلمین مشمول آيه نيستند.

امام صادق (ع) مي فرمايد: آزاد به جاي بنده کشته نمي شود، بلکه او را شديداً مي زنند و از او ديه ی بنده مي گيرند؛ و مرد به قصاص قتل زن کشته نمي شود، مگر خانواده زن نصف ديه مرد را به خانواده او بپردازند. (عياشي)

علّت اين حكم اين است که خانواده اي که مردي را از دست مي دهد، از نظر اقتصادي بيشتر از خانواده اي که زني را از دست داده ضرر مي کند.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر