تفسیر قرآن

وقتي قبله مسلمان ها از بيت المقدّس به طرف کعبه تغيير يافت، يهود و نصارا و مشركين سر و صداي زيادي به راه انداختند؛ اين آيه كه گفته اند جامع ترين آيه قرآن است نازل شد و فرمود: نكوكاري آن نيست، كه روي خود را به جانب مشرق و مغرب كنيد، بلكه نكوكاري آن است كه انسان به خدا و روز بازپسين و فرشتگان و كتاب هاي آسماني و پيامبران يعني اصول عقايد ايمان آورد و مال خود را از سرِ دوستي خدا به خويشان نيازمند و يتيمان و بينوايان و در راه ماندگان و مستمندان و براي آزادي بردگان بخشد‌ و نماز به پا دارد‌ و زكات دهد‌ و آنان كه چون پيمان بندند به عهد خود وفا كنند و در سختي و زيان و هنگام جنگ شکیبا باشند. اين ها راستگويانند، چون اعمالشان مطابق اعتقاداتشان است و اين ها پرهيزگارانند،‌ چون وظيفه شان را در مقابل خدا و خلق و خودشان انجام داده اند.

امام صادق (ع) فرمود: فقير كسى است كه كارد چنان به استخوانش نرسيده، كه دست به سوى مردم دراز كند؛ ولى مسكين بدحال‏تر از اوست و بائس از هر دو بد حال‏تر است. (فروع كافى 3 /501 حديث 1 (ص) )

از رسول خدا (ص) پرسيده شد: کدام صدقه افضل است؟ فرمود: آن که در حال سلامت بدهي؛ امّا اگر بگويي من فعلاً زندگي دارم و از ترس فقر چيزي نبخشي، تا جان به گلويت رسد، بگويي اين براي فلان و آن براي بهمان، بخيلی. (ابوالفتوح)

رسول خدا (ص) فرموده: مَثَل کسي که به هنگام مردن صدقه دهد، مثل کسي است، که پس از سيري غذايي هديه دهد. (تفسير ابوالفتوح)

امام باقر (ع) فرموده:‌ ذَوِي القربيٰ خويشان پيامبر اکرم (ص) اند. (مجمع)

زن عبدالله بن مسعود از پيامبر (ص) پرسيد: براي من كه مالم را بر خويشانم خرج مي کنم ثواب است؟ فرمود: تو دو اجر داري: يکي اجر خويشي و ديگر اجر صدقه. (ابوالفتوح)

پيامبر اکرم (ص) فرموده: بهترين خانه ها خانه اي است که در آن يتيمي باشد و به او احسان کنند و بدترين خانه ها خانه اي است که در آن يتيمي باشد و به او بدي کنند و فرمود: من و کفالت کننده يتيم در بهشت چون دو انگشت کنار هم هستيم. (ابوالفتوح)

پيامبر اکرم (ص) فرموده: مسکين فقيري است، که از مردم چيزي نمي خواهد و نمي خواهد او را بشناسند، که به او صدقه دهند؛ از اين رو، آن حضرت به درگاه خداوند عرض کرد: خدايا، مرا در زندگي و در مرگ و در حشر در زمره مساکين قرار ده. يکي از زنانش از آن حضرت پرسيد: يا رسول الله، چرا چنين مي گويي؟ فرمود: براي اين-که مساکين چهل سال قبل از ثروتمندان به بهشت مي روند. (ابوالفتوح)

و رسول خدا (ص) فرموده: هر کس يتيمي را با خود گيرد و طعام دهد تا از او مستغني شود، حق تعاليٰ بهشت را بر او واجب کند. (ابوالفتوح)

پيامبر اکرم (ص) فرموده: مهمان چون درآيد با روزي خود در آيد و چون برود، گناه صاحبش را ببرد و به روايتي انواع بلا از خانه دور گرداند. (منهج و ابوالفتوح)

و امّا در مورد ابن سبيل، در روايت است: هر که غريبي را نوازش کند، حق تعاليٰ مهمّات دنيا و آخرتش را روا گرداند و در قبر و هنگام حساب و صراط و ميزان غريب نباشد و از سختي هاي آخرت ايمن باشد. (منهج)

پيامبر اکرم (ص) فرمود: سائل حقّي دارد، هرچند بر اسبي آيد. (ابوالفتوح)

رسول خدا (ص) فرمود: اگر نه آن است که سائلان دروغ مي گويند؛ آنان که آن ها را رد مي کنند از گناه پاک نخواهند شد. (منهج الصّادقين)

پيامبر اکرم (ص) فرمود: سائل را رد نکنيد، اگر چه به سمّ گوسفند سوخته باشد. (ابوالفتوح)

روزي حضرت عيسيٰ (ع) با اصحابش نشسته بود، مردي بر او بگذشت، فرمود: اين مرد ساعتي ديگر بميرد. بعد از زماني ديدند، که آن مرد با پشته ی هيزم آمد. فرمود: اي مرد، پشته ی هيزم را از پشت خود بنه. چون آن را بگشود، ماري سياه در آن بود، که سنگي در دهان گرفته بود. عيسيٰ (ع) فرمود: اي مرد، امروز چه عملي کرده-اي؟ گفت: اي روح الله، با من دو عدد نان بود، يکي از آن ها را به سائلي دادم. فرمود: اگر آن را تصدّق نمي کردي، اين مار سياه تو را مي گزيد و هلاک مي کرد و چون صدقه دادي حق تعاليٰ آن را سنگي گردانيد و در دهان اين مار انداخت، تا تو را گزندي نرساند. (منهج الصّادقين)

«برّ» به معناى نيكى است، ولى به هركس كه خيلى نيكوكار باشد، مى‏ گويند او «برّ» است يعنى وجودش يك پارچه نيكى است.

«آتَى الْمالَ عَلىٰ‏ حُبِّهِ» سه معنا دارد: پرداخت مال با علاقه‏ بدان، پرداخت مال بر اساس حبّ خدا و پرداخت مال بر اساس علاقه‏ به فقير.

«عَلىٰ‏ حُبِّهِ» بیان می دارد هدف از انفاق، علاوه بر سير كردن گرسنگان، دل كندن از مال نيز هست.

بنا بر اين آيه مؤمن هم حقوق واجب را می پردازد و هم مستحبّ را.

در روايت است: «وَالصّابِرينَ في البَأساءِ»‌ يعني در گرسنگي و خوف، «وَالضَّرّاءِ»‌ يعني در تشنگي و مرض، و «حين البَأسِ» در هنگام كشته شدن است. (تفسير قمي)

اعرابي اي از اميرمؤمنان (ع) چيزي خواست، به او فرمود: نيازت را بر روي زمين بنويس، تا من ذلّت سؤال را بر روي تو نبينم. (ابوالفتوح)

در خبر است:‌ صدقه هفتاد بلا را دفع مي کند و مانع مردن از بلا مي شود. (منهج الصّدقین)

بنا بر اين آيه، در انفاق، بستگان نيازمند بر ساير نیازمندان اولويّت دارند و سائل را نبايد رد كرد، گرچه فقير، مسكين، در راه مانده و فاميل نباشد.

بعضى از مفسرين گفته‏ اند: بعد از برگشتن قبله از بيت المقدس به سوى كعبه، جدال و بگو مگو بسيار شد و بدين جهت آيه مورد بحث نازل شد.

بنا بر این آیه وفاى به عهد، صبر و صدق، سه صفت مؤمنين‏ می باشند.

از رسول خدا (ص) روايت شده كه هر كس باين آيه عمل كند ايمان خود را به كمال رسانده باشد. (تفسير صافى)

شخصى از امام صادق (ع) از برده‏اى سؤال كرد كه با مولايش قرار گذاشته: اگر فلان مبلغ بپردازد، آزاد باشد و مقدارى از آن مبلغ را پرداخته چه كند؟ فرمود: به حكم آيه: «وَ فِي الرِّقابِ» بقيّه مبلغ را بايد از مال صدقه بپردازند تا آزاد شود. (تهذيب ج 8 حديث 102)

امام در باره: «وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ» فرمود: يعنى در گرسنگى و عطش و ترس و در معناى جمله (و حين الباس) گفته امام فرمود: يعنى در هنگام جنگ. (تفسير قمى)

اين آيه پانزده صفت نيك را در سه بخشِ ايمان، عمل و اخلاق بيان نموده است. در بخش ايمان، به مسئله ايمان به خدا، فرشتگان، انبيا، قيامت و كتب آسمانى اشاره شده و در بخش عمل، به مسائل عبادى مانند نماز و اقتصادى مانند زكات و اجتماعى مانند آزاد نمودن بردگان و نظامى مانند صبر در جبهه و جنگ، و روحى و روانى مثل صبر در برابر مشكلات، اشاره گرديده است.

و در بخش اخلاقى به وفاى به عهد و دل كندن از مادّيات و ترحّم به فقرا اشاره شده است. ايمان به خدا، سبب خضوع انسان در برابر حقّ و عدم تسليم در برابر طاغوت‏هاست. ايمان به قيامت، موجب وسعت ديد و بلندى همّت مى ‏گردد. ايمان به وجود ملائكه، نشانه‏ى ايمان به تشكيلات ماوراى طبيعت است. ايمان به انبيا، ايمان به وحى و جريان هدايت در طول تاريخ است و دليل بر اين كه انسان در اين جهان رها و بى‏ برنامه نبوده است. (تفسیر نور)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر