تفسیر قرآن

اين آيه و چهار آيه بعد يک باره نازل شده اند و خبر از نزول دستور جهاد می دهند؛ ولی طوری جنگ و جهاد را توصيف می کند، که مانند ساير بلاها ناگوار نباشد و آن اين که اين قتال مرگ و نابودی نيست، بلکه حيات است و چه حياتی! بنابراين، در مقابل آن صبر و مقاومت نماييد؛ پس می فرمايد: اي كساني كه ايمان آورده ايد، از صبر و نماز كمك بگيريد، كه خداوند با صابران است.

برعكس پندار بعضی صبر به معنى تحمّل بدبختي ها و تن دادن به ذلّت نيست، بلكه صبر به معنى پايدارى و استقامت در برابر مشكلات و حوادث ناگوار و خودداری از جزع و فزع است؛ و نماز هم عبارت است از توجّه و انقطاع به کسی که همه ی امور به دست اوست.

کمک و ياری تنها از جانب خداست: «وَ مَاالنَّصرُ اِلَّا مِن عِندِ الله» (آل عمران 126)؛ ولی ياری خدا مشروط به امتثال دستورات الاهی به ويژه صبر و نماز است.

ضمناً دستور به صبر و نماز، که به عنوان مقدّمه دستور جهاد آمده است، معلوم می دارد، که برخلاف نظر آن هايی که وقتی بعد از پيامبر اسلام (ص) فتوحات عربی را شروع کردند، برای اين که نکند بعضی به بهانه نماز بهترين عمل بودن، به جهاد نروند «حَیَّ عَلیٰ خَيرِ العَمَل» را از اذان و اقامه حذف کردند؛ در صورتی که انسان در هر کاری ـ مخصوصاً جهاد ـ همواره بايد با نماز باشد. اين نماز است، که روحيّه رزمندگان اسلام را بالا می برد.

صبر از عالي ترين صفات و ملكات نفساني است و در اهمّيّت آن فرموده اند: «اَلصَّبرُ مِفتاحُ الفَرَجِ: صبر کليد موفقيّت است» و قرآن کريم فرموده: «اِنَّما يُوَفَّي الصّابِرونَ اَجرَهُم بِغَيرِحِسابٍ: اجر صابران بي حساب داده خواهد شد» (زمر 39/10) و مي فرمايد: «وَاصبِر عَليٰ مَا اَصابَكَ؛ اِنَّ ذالِكَ مِن عَزمِ الاُمورِ: در برابر مصايبي که به تو مي رسد شکيبا باش، که شکيبائي حاکي از عزم و اراده استوار است». (لقمان 17)

امام علی (ع) فرموده: «وَ عَلَيكُم بِالصَّبرِ، فَاِنَّ الصَّبرَ مِنَ الاِيمانِ كَالرَّأسِ مِنَ الَجَسَدِ، وَ لاخَيرَ فى جَسَدٍ لارَأسَ مَعَهُ وَ لا فى ايمانٍ لاصَبرَ مَعَهُ: بر شما باد به شکيبايي، كه شکيبايي ايمان را چون سر است بر بدن، و ايمان بدون شکيبايي چونان بدن بى ‏سر ارزشی ندارد» (نهج البلاغه حکمت 82).

امام صادق (ع) فرموده: «آزادمرد در همه احوال آزادمرد است، اگر گرفتاري برايش پيش آيد صبر کند و اگر مصيبت ها بر سرش ريزد او را شکسته نکنند، اگر چه اسير شود، مغلوب گردد و سختي جايگزين آسايشش شود». (کافي، باب صبر، ح 6 )

راه پيروزى در آزمايش‏هاى الاهى چند چيز است: صبر و مقاومت، مشكلات گذرا هستند، گذشتگان بر مشكلات فائق آمده ‏اند و ما در منظر و ديد خدا هستيم.

در اين آيه به دو اصل توصيه شده: اتّكاى به خدا كه نماز مظهر آن است و خودبارى و اتّكاى به نفس كه به عنوان صبر از آن ياد شده است.

صبر سه شاخه دارد: صبر بر اطاعت، صبر بر معصيت و صبر بر مصيبت. (ابوالفتوح)

هر گاه كار مشکلی براى على (ع) پيش مى ‏آمد دو ركعت نماز مى‏ خواند. (تفسیر صافى)

ابن سينا هم هرجا به مشکلی علمی بر می خورد از اين کار علی (ع) تبعيّت می کرد.

امام باقر (ع) فرموده: بهشت در ميان ناگواري هاست؛ پس هرکس بر ناگواري ها صبر کند به بهشت رود؛ و دوزخ در ميان لذّت ها و شهوات است، پس کسي که هر لذّت و شهوتي را که مي خواهد به خود رساند، به دوزخ در آيد. (کافي، باب 7 ح 7)

امام علي (ع) فرمود: صبر دو گونه است: صبر بر مصيبت که زيباست و بهتر از آن صبر از چيزي است كه خداي عزّ و جلّ آن را حرام كرده است. (کافي، باب صبر، ح 11)

صبر، مادر همه كمالات است. صبر در جنگ، مايه شجاعت است. صبر در برابر گناه، وسيله تقواست. صبر از دنيا، نشانه زهد است. صبر در شهوت، سبب عفّت است. صبر در عبادت موجب طاعت و صبر در شبهات، مايه‏ وَرع است.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر