سوره بقره - آیه 143 - جزء 2
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ۗ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ ۚ وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ
معنای آیه
و بدین گونه شما را امتی میانه قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید؛ و پیامبر بر شما گواه باشد. و قبلهای را که [چندی] بر آن بودی، مقرر نکردیم جز برای آنکه کسی را که از پیامبر پیروی میکند، از آن کس که از عقیده خود برمیگردد بازشناسیم؛ هر چند [این کار] جز بر کسانی که خدا هدایت[شان] کرده، سخت گران بود؛ و خدا بر آن نبود که ایمان شما را ضایع گرداند، زیرا خدا [نسبت] به مردم دلسوز و مهربان است.
تفسیر قرآن
بعد از تغيير قبله از بيت المقدّس به سوی کعبه، اهل کتاب و مشرکين و منافقين گفتند: محمّد ابتدا متوجّه قبله يهود و نصاراٰ بود؛ امّا پس از پيروزی نژاد پرستی بر وی غلبه کرد و کعبه را قبله خود قرارداد، يا می گفتند: او برای جلب توجّه يهوديان و مسيحيان بيت المقدّس را قبله خود قرار داد؛ ولی چون مؤثّر نيفتاد، کعبه را قبله قرار داد.
بعد از دستور تغيير قبله به طرف کعبه در اين آيه مي فرمايد: «همين طور شما را امّتی وسط و ميانه رو قرار داديم، يعنى براى شما دينى قرار دادیم، كه متديّنين به آن دين را به راه وسط و ميانه که افراط و تفریط در آن نباشد، هدايت كند، راهى كه بر طبق فطرت و ناموس خلقت است و هر دو جانب جسم و روح را تقويت كند، تا گواه و نمونه مردم باشيد و پيامبر گواه و نمونه شما؛ و قبله اي را که رو بدان داشتی (بيت المقدّس) از آن رو معيّن كرده بوديم، كه كساني را كه از پيامبر پيروي مي كنند از كساني كه واپس مي گرايند و بر قبله سابق باقي مي مانند، بازشناسيم.
«لِنَعلَمَ: تا بدانيم» به اين معنى نيست كه خدا چيزى را نمى دانسته، بعداً بدان آگاه شده؛ بلكه مراد آن است که حقايقي که خدا بدان ها عالم بوده، در عمل عينيّت يابند؛ ز يرا خدا از ازل به همه حوادث آگاه بوده و با حدوث آن ها آنچه مى دانسته پياده مى شود. چنان که معمار نقشه ساختمانى را که طرح كرده تدريجا در زمين پياده كند.
آن گاه می فرمايد: «و اين امر جز بر كساني كه خدا هدايتشان كرده، گران است». يعنی تنها با هدايت الاهى، روح تسليم مطلق در برابر فرمان او برای بنده حاصل مىشود؛ زيرا خلاف عادت عمل کردن و تحت تاثير احساسات بيجا قرار نگرفتن، كار بسيار مشكلى است مگر براى كسانى كه به راستى به خدا ايمان داشته و تسليم فرمان او باشند.
دستورهاى خداوند همچون نسخه هاى طبيب متفاوت اند، روزی اين نسخه نجات بخش است و روز ديگر نسخه ديگر، هر كدام در جاى خود نيكو و ضامن سعادت و تكامل فرد و جامعه هستند.
وقتي قبله از بيت المقدّس به کعبه برگشت، مردم گفتند: حالِ نمازهايمان که به طرف بيت المقدّس خوانده ايم، چگونه است؟ پس به دنبال آيه فرمود: «خدا بر آن نيست، كه ايمان شما را ضايع كند؛ چرا كه خدا نسبت به مردم مهربان است». (مجمع البیان)
مسيحيان در موقع عبادت، رو به محلّ تولّد حضرت عيسىٰ (ع) در بيت المقدس مى ايستادند كه در مشرق محلّ سكونتشان بود و يهوديان رو به بيت المقدس عبادت مى كردند كه در طرف مغرب محلّ سكونتشان بود، ولى كعبه نسبت به آن دو در وسط قرار مى گيرد و قرآن با اشاره به اين موضوع، مى فرمايد: همان گونه كه ما كعبه را در وسط قرار داديم، شما مسلمانان را نيز امّت ميانه قرار داديم.
از آن رو، مسلمانان امّت وسطند، که نه چون بت پرستان و يهود تمام توجّهشان به مادّيّات و لذايذ جسمي است و نه چون نصارا تمام توجّهشان به جنبه هاي روحي است و مردم را به رهبانيّت و پشت پا زدن به کمالات جسمي که خدا براي نيل به کمالات معنوي قرار داده؛ بلکه در اسلام، هر دو جنبه روح و جسم در نظر گرفته شده است.
امام صادق (ع) فرموده: شاهدان بر مردم ائمّه و پيامبرانند، نه امّت اسلامی؛ چه بعضي از مسلمين شهادتشان در دنيا براي دسته اي سبزي هم قبول نيست. (مجمع البیان)
و امام باقر(ع) فرموده: ما امّت وسطيم و ماييم گواهان خدا بر خلقش و حجّت هاي او در زمين و آسمانش. (تفاسير عياشي، مجمع و منهج)
ائمه اهل بيت (ع) فرموده اند: «نحن الامة الوسطىٰ و نحن شهداء الله علىٰ خلقه و حججه فى ارضه ... نحن الشهداء على الناس ... الينا يرجع الغالى و بنا يرجع المقصر: مائيم امت ميانه و گواهان خدا بر خلق و حجت هاى او در زمين، مائيم گواهان بر مردم غلو كنندگان بايد به سوى ما باز گردند و مقصران بايد كوتاهى را رها كرده و به ما ملحق شوند» (نورالثّقلين)
آری، ائمّه معصومين (ع)، در اثر تبعيّت کامل از پيامبر اسلام (ص) تعالی يافته و واسطه بين آن حضرت و مردم اند و فيض را از عالی دريافت کرده، به دانی می رسانند و شاهد بر عقايد و اعمال و اخلاق ديگران هستند.
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر