تفسیر قرآن

خواه از جنّ باشد يا از انسان.

«خنّاس» صيغه مبالغه از مادّه «خنوس» به معني جمع شدن و عقب رفتن است؛ و چون نام خدا برده شود، شياطين عقب نشيني مي ‏كنند، معني آيه چنين است: بگو: من از شر وسوسه‏ گر شيطان صفتي كه از نام خدا مي‏ گريزد و پنهان مي‏ گردد، به خدا پناه مي برم.

با گفتن «بِرَبِّ النّاسِ»، شخص به ربوبيّت خدا اعتراف كرده و خود را تحت تربيت او قرار مي دهد. با گفتن «مَلِكِ النّاسِ» انسان خود را ملك خدا دانسته و سر بر فرمانش مي نهد. و با گفتن «الـهِ النّاسِ» شخص در طريق عبوديّت خدا گام مي‏ نهد و از عبادت غير او پرهيز مي‏ كند؛ و بدين ترتيب، كسي كه به اين صفات سه گانه مؤمن باشد و خود را با آن ها هماهنگ سازد، از شرّ وسوسه ‏گران درامان خواهد بود.

پيامبر اكرم (ص) فرموده: مؤمن قلبش دو گوش دارد: گوشي كه فرشته در آن مي دمد‌ و گوشي كه وسواس خنّاس در آن مي دمد. خدا مؤمن را به وسيله فرشته تأييد مي كند و اين است معني: «وَ اَيَّدَهُ بِروحٍ مِنهُ»‌. (مجمع)

در سوره ی فلق از سه شرّ بيروني:‌ شرور پنهاني، بدزبان ها و حسودان به يك صفت الاهي يعني «رَبِّ الفَلَقِ» پناه مي بريم و در سوره ی ناس براي يك خطر دروني «وسوسه ی قلب» به سه صفت خدا يعني رَبِّ النّاسِ‌،‌ مَلِكِ النّاسِ وَ اِلهِ النّاسِ، پناه مي بريم.

از جمله «مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ‏» برمی آيد، كه وسواسان خناس در ميان هر گروه و جماعتی ممکن است باشند، دوستان ناباب، پيشوايان گمراه و ظالم، نويسندگان و گويندگان فاسد، مكتب های الحادی و التقاطی، وسائل ارتباط جمعی و... همه از جمله وسواس خناس اند و انسان بايد از شرّ همه آنها به خدا پناه برد و از آنها برحذر باشد.

پيامبر اكرم (ص) فرموده است: شيطان در دل انسان آرميده است؛ هرگاه ياد خدا كند، پنهان مي شود؛ و هرگاه غافل شود،‌ او را وسوسه مي كند. (بحارالانوار 67/49)

امام صادق (ع) فرموده: وقتي آيه ی: «وَالَّذينَ اِذا فَعَلوا فاحِشَةً اَو ظَلَموا اَنفُسَهُم ذَكَروا اللهَ فَاستَغفَروا لِذُنوبِهِم: كساني كه وقتي كار بدي مرتكب مي شوند و يا به خويشتن ستم كنند، خدا را ياد مي‏ آورند و از گناهانشان استغفار مي‏ كنند» نازل شد، ابليس بالاي كوهي در مكّه رفت و با صداي بلند سران لشكرش را جمع كرد. گفتند: اي آقاي ما، چه شده، كه ما را فراخواندي؟ گفت: اين آيه نازل شده، چه كسي مي‏تواند اثر آن را خنثيٰ كند؟ يكي از شياطين گفت: من مي‏ توانم و نقشه‏ ام چنين و چنان است، ابليس طرح او را نپسنديد. ديگري برخاست و طرح خود را ارائه داد، باز هم مقبول نيفتاد. پس «وسواس خنّاس» برخاست و گفت: من از عهده ی آن برمي‏آيم. ابليس گفت: از چه راه؟ گفت: آن ها را با وعده‏ ها و آرزوها سرگرم مي‏كنم، تا آلوده به گناه شوند؛ و چون گناه كردند، توبه را از يادشان مي‏ برم. ابليس گفت: تو مي‏تواني از عهده اين كار برآيي و او را تا روز قيامت مأمور اين كار كرد. (الميزان به نقل از امالي صدوق)

البتّه به فرموده‌ پيامبر اكرم(ص) وسوسه هايي كه بي اختيار بر دل انسان مي آيند، تا وقتي كه از طرف انسان عملي صورت نگيرد،‌ چيزي بر او نيست. (بحارالانوار 17/54)

با اين كه پيغمبر اكرم (ص) به لطف الاهی و با امدادهای غيبی از هر گونه انحراف بيمه شده بود؛ ولی با خواندن اين آيات و پناه بردن به خدا از شر وسواسان خنّاس و دوری از عوامل وسوسه گر خود را از شرّ آن ها حفظ می کرد.

خداوندا، ما را به حقيقت اين تنها كتاب تحريف نشده آسمانيت آشناتر فرما و آن گاه توفيق عمل به دستوراتش به ما عنايت فرما و اين خدمت ناچيز را به فضل وكرمت از ما قبول فرما وَ آخِرُ دَعوانا اَنِ الحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العالَمينَ وَ صَلَّي اللهُ عَليٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطّاهِرين.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر