سوره بقره - آیه 102 - جزء 1
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَانَ ۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَٰكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ ۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ۚ وَمَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ ۚ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ۚ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنفُسَهُمْ ۚ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
معنای آیه
و [یهودیان] از آنچه شیاطین در زمان پادشاهی سلیمان [از علم سحر بر مردم می خواندند] پیروی کردند. و [سلیمان دست به سحر نیالود تا کافر شود، بنابراین] سلیمان کافر نشد، ولی شیاطین که به مردم سحر می آموختند، کافر شدند. و [نیز یهودیان] از آنچه بر دو فرشته هاروت و ماروت در شهر بابل نازل شد [پیروی کردند]، و حال آنکه آن دو فرشته به هیچ کس نمی آموختند مگر آنکه می گفتند: ما فقط مایه آزمایشیم [و علم سحر را برای مبارزه با ساحران و باطل کردن سحرشان به تو تعلیم می دهیم]، پس [با به کار گرفتن آن در مواردی که ممنوع و حرام است] کافر مشو. اما آنان از آن دو فرشته مطالبی [از سحر] می آموختند که با آن میان مرد و همسرش جدایی می انداختند؛ در حالی که آنان به وسیله آن سحر جز به اذن خدا قدرت آسیب رساندن به کسی را نداشتند؛ و همواره چیزی را می آموختند که به آنان آسیب می رسانید و سودی نمی بخشید؛ و یقیناً [یهود] می دانستند که هر کس خریدار سحر باشد، در آخرت هیچ بهره ای ندارد. و همانا بدچیزی است آنچه خود را به آن فروختند اگر معرفت می داشتند.
تفسیر قرآن
علّامه طباطبایی می فرماید: احتمالاتی که مفسّرین در مورد کلمات و جملات این آیه داده اند، در مورد هیچ آیه دیگر نداده اند؛ به طوری که اگر احتمالاتی را كه در این مورد داده اند در يكديگر ضرب كنيم، حاصل ضرب سر از عدد سرسام آوری یعنی يك مليون و دويست و شصت هزار احتمال در مى آورد و به خدا سوگند اين مطلب از عجائب نظم قرآن است كه يك آيه اش با مذاهب و احتمال هايى مي سازد، كه عددش حيرت انگيز و محيّرالعقول است و در عين حال كلام همچنان بر حسن و زيبايى خود متّكى است و به زيباترين حسنى آراسته است و خدشه اى بر فصاحت و بلاغتش وارد نمي شود. (المیزان)
يهود نه فقط بشارت های تورات در مورد عيسیٰ و پيامبر اسلام (ع) و کتاب هاي آسماني انجيل و قرآن كريم را نپذيرفتند و براي برانداختن اسلام با مشرکين همکاري نزديک داشتند؛ براي مبارزه با اسلام از سحر نيز استفاده مي کردند؛ و حتّیٰ براي توجيه جايز بودن استفاده از سحر، مي گفتند: سليمان با استفاده از جادو به آن قدرت و شوکت رسيد.
ولي قرآن كريم مي فرمايد: يهود به جاي تبعيّت از تورات، در عصر سليمان از آنچه شياطين بر مردم مي خواندند پيروي مي كردند؛ در صورتي كه سليمان هرگز سحر نكرد و كافر نشد، ولي شياطين كافر شدند، كه به مردم سحر مي آموختند، که در بابل بر دو فرشته هاروت و ماروت نازل شد.
البتّه آن دو فرشته هم سحر را براي آشنايي به ابطال سحر به مردم ياد مي دادند؛ و به هيچ كس هم چيزي از سحر ياد نمي دادند، مگر اين كه به او مي گفتند: ما وسيله ی امتحانيم، كافر نشو و از سحر جز در موارد درستش مانند ابطال سحر استفاده نكن؛ ولي شياطين از آن دو فرشته مطالب خلافي مانند جدا كردن ميان مرد و همسرش فراگرفتند؛ هر چند نمي توانستند بدون اجازه ی خدا به انساني زياني رسانند.
آري، مردم چيزهايي فرا مي گرفتند، كه به زیانشان بود نه به سودشان؛ و خوب هم مي دانستند هر كس خريدار سحر و جادو باشد، در آخرت بهره اي نخواهد داشت؛ و كاش مي دانستند خود را به بد چيزي فروخته اند.
منظور از «شياطين» ممكن است، انسان هاى شرور و طغيانگر باشد.
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر