تفسیر قرآن

بعد از بحث ­هایى پيرامون توحيد و شرك و اهمّيّت قرآن کریم و حكمتى كه در آن به كار رفته، به بخشى از اندرزهاى لقمان حکیم در زمينه توحيد و مبارزه با شرك و مسائل مهمّ اخلاقى كه در اندرزهاى او به فرزندش منعكس است بازگو شده است. در اين آيه مي‏ فرمايد:

«ما به لقمان حكمت داديم و به او گفتيم: شكر خدا را به جاي آر، كه هر كس شكرگزاري كند، تنها به سود خويش شكر كرده و هر كس كفران كند زياني به خدا نمي‏ رساند؛ زيرا خداوند بي ‏نياز و ستوده است.

 نماز، بهترين وسیله‏ شكر خداوند است. چه خداوند به پيامبرش فرموده: به شكرانه‏ ى اين‏كه ما به تو «كوثر» و خير كثير داديم، نماز برپا دار و شتر قربانی كن. «إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ. فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ.

بنا بر کريمه شريفه: «يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ». (بقره، 129)، يكى از وظايف انبيا، آموزش كتاب و حكمت است و به هر كس هم حكمت عطا شود، به او خير كثير داده شده است:  «يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً» (بقره، 269)

حكمت، هديه‏ اى است كه خداوند به مخلصين عنايت مى ‏فرمايد.

امام­ كاظم (ع) فرمود: حكمت، عقل و فهم است. (كافي، كتاب عقل، ح 12)

امام­ صادق ­(ع) در تفسير اين آيه فرموده: اُوتِىَ مَعرِفَةِ اِمامِ زَمانِهِ:   به لقمان شناخت امام عصرش داده شد».  (نورالثّقلين)

پيامبر (ص) فرمودند: «اَنَا دارُ الحِكمَةِ وَ عَلىٌّ بابُها؛ فَمَن اَرادَ الحِكمَةَ فَليَأتِ البابَ: من سراى حكمتم و علىّ درگاهش؛ هركه طالب حكمت است بايد از اين راه وارد شود.» (العمدة، ص 295)

در روايات اهل‏بيت (ع) كليد حكمت معرّفى شده ‏اند. (بحار 23/ 244)

اميرمؤمنان فرمود: حكمت گمشده‏ مؤمن است» (نهج‏البلاغه، حكمت 80.)

هر يك از اين معانی يكى از شاخه‏ هاى مفهوم وسيع حكمتند و با هم منافاتى ندارند.

در روايات آمده: «مَن اَخلَص للهَ اَربَعينَ صَباحاً ظَهَرَت يَنابيعَ الحِكمَةِ مِن قَلبِهِ عَلىٰ لِسانِهِ: هر كس چهل شبانه روز كارهايش خالصانه باشد، خداوند چشمه‏ هاى حكمت را از دل او به زبانش جارى مى ‏سازد. (جامع الاخبار صدوق، ص 94)

و در حديث آمده: كسى كه در دنيا زاهد بوده و زرق و برق ‏های دنيا او را نفريبد، خداوند حكمت را در جانش مستقر مى‏ كند. (بحار 73/ 48)

گاهى پيامبر اکرم (ص) به جبرئيل امین مى ‏فرمود: «مرا موعظه كن». (مواعظ صدوق، ص 92)

حضرت على (ع) نيز گاهى به بعضى از يارانش مى‏ فرمود: «مرا موعظه كن؛ زيرا در شنيدن اثرى است، كه در دانستن نيست».  (ده گفتار، شهيد مطهرى، ص 224)

لقمان غلام سياهي از اهالي سودان بود. شخصي از لقمان پرسيد:    تو كه چوپاني بودي، چگونه به اين همه علم و حكمت دست يافتي؟ فرمود: قَدَرُ اللهِ وَ اَداءُ الاَمانَةِ وَ صِدقُ الحَديثِ وَالصَّمتُ عَمّا لايَعنينى:      اين به خواست خدا بود و اداي امانت و راستگويي و سكوت نسبت به آنچه به من مربوط نبود. (مجمع البيان)

پيامبر اکرم (ص) فرموده: حَقًّا اَقولُ: لَم يَكُن لُقمانُ نَبِيًّا، وَ لكِن كانَ عَبدًا كَثيرُ التَّفَكُّرِ، حُسنُ اليَقينِ، اَحَبَّ اللهَ فَاَحَبَّهُ وَ مَنَّ عَلَيهِ بِالحِكمَةِ:   به حق مى‏ گويم، كه لقمان پيامبر نبود؛ ولى بنده ‏اى بود، كه بسيار فكر مى‏ كرد، ايمان و يقينش عالى بود، خدا را دوست مى ‏داشت و خدا نيز او را دوست داشت و نعمت حكمت بر او ارزانى فرمود». (مجمع)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر