تفسیر قرآن

آن گاه قرآن مجید با اشاره به تعدادي از پيمان هاي فطري در همه ی اديان الاهي، يهود را شديداً مورد سرزنش قرار مى‏ دهد، كه چرا اين پيمان ها را شكستند؟ و آن ها را در برابر اين نقض پيمان به رسوايى در اين جهان و كيفر شديد در آن جهان تهديد مى ‏كند و مي فرمايد: زماني كه از بني اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خدا را نپرستيد، به پدر و مادر و خويشان و يتيمان و نيازمندان نيکي کنيد و به مردمان سخن نيک گوييد، نماز به پا داريد و از همه مواهبي كه خدا به شما عنايت فرموده، زکات بپردازيد؛ ولی جز گروه اندکي از شما از پيمان خود رو گردانديد و اعراض كرديد.

اين آيه شريفه با نظم بديعش در آغاز بنى اسرائيل را غايب انگاشته، ‏فرموده: «چون از بنى اسرائيل ميثاق گرفتيم» و در آخر روى سخن را به ايشان كرده، ‏فرموده: «پس از آن جز اندکی همگى اعراض كرديد.»

در اين آيه خداوند نيکی و احسان به پدر و مادر را همانند عبادت خود واجب قرار داده است؛ از اين رو، علما اجماع دارند، که عاق والدين از جمله گناهان کبيره است و در حديث است،‌ كه عاقّ والدين بوي بهشت را نمي شنود. (تفسير الكاشف)

اداى حقوق مراتب دارد. اوّل حقّ خدا، بعد والدين، سپس خويشان، سپس يتيمان كه كمبود محبّت دارند وآنگاه مساكين كه كمبود مادّي دارند.

احسان جامع‏ترين واژه در باب نيكى است. در حال فقر والدين احسان مادّى و در حال غناى آنان، احسان روحى. احسان به يتيم شامل تأديب، محبّت و تعليم اوست.

و نيز در اين آيه به کساني که بايد احسان شود، به ترتيب اهمّيّت ذکر شده. اوّل پدر و مادر كه اصلى اند و جوانه وجود شخص روى آن دو تنه روئيده، بعد ساير خويشاوندان را و از ميان نزديکان هم، يتيم را مقدّم داشته، که سرپرستی ندارد.

يتيم به معناى كودك پدر مرده است نه مادر مرده. بعضى گفته‏ اند: يتيم در انسان ها از طرف پدر و در حيوانات از طرف مادر است.

از اين رو، احسان به همسر و فرزندان سفارش نشده، كه انسان معمولاً حتّّیٰ بيش از اندازه به آن ها احسان مي کند؛ ولي اين پدر و مادرند که بعضی با داشتن زن و فرزند رابطه عاطفيشان با آنان کم مي شود؛ از اين رو، به احسان بدان ها سفارش شده است.

بنا بر این آیه هم پرداخت خمس و زکات واجب لازم است و هم احسان به مستمندان؛ زیرا در آيه هم زكات آمده و هم احسان به مساكين.

بنا بر «قولوا لِلنّاسِ حُسناً» بايدگفتار و رفتار مؤمنان را حمل بر صحّت کرد. اميرمؤمنان (ع) فرموده: کار برادرت را بر بهترين توجيهش بگذار.

امام صادق (ع) فرموده: در ديدن و شنيدن کار خلافی از برادر مؤمنت چشم وگوشت را تکذيب کن و اگر پنجاه نفر شهادت دهند مؤمنی چنين گفته و او بگويد: چنين نگفته ام، حرف او را تصديق کن. (الکاشف)

احسان به مسکين برآوردن نيازش، احسان به يتيم سرپرستي و محبّت به او. احسان به والدين گاه صرف محبّت و در مواردي هم رفع نياز مالي از آنان است.

راز تعبير به «اقامه ی صلاة» در اينجا و آيات ديگر اين است که نماز ستون دين است و ستون را به پا مي دارند، نه اين که آن را بخوانند.

امام باقر (ع) فرموده: به مردم چيزى را بگوئيد، كه بهترين سخنى باشد كه دوست داريد به شما بگويند؛ چون خداى عزّ و جلّ دشنام و لعنت و طعن بر مؤمنان را دشمن مي دارد و كسى را كه مرتكب اين جرائم شود، فاحش و مفحش باشد و دريوزگى كند، دوست نمي دارد؛ در مقابل، اشخاص با حيا و حليم و عفيف را دوست دارد. (تفسیر برهان)

گرچه به همه‏ مردم نمى ‏توان احسان كرد، ولى با همه مى‏ توان خوب سخن گفت. برخورد خوب و گفتار نيكو با همه‏ ى مردم لازم است.

توصيه به حُسن معاشرت با «اَلنّاس» و نيز احسان به والدين و يتيم و مسكين به طور مطلق، معلوم مي دارد، که شامل تمام مردم و هر پدر و مادر ـ اعمّ از مؤمن وکافر ـ است.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر