سوره نحل - آیه 90 - جزء 14
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
معنای آیه
در حقیقت، خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان میدهد و از کار زشت و ناپسند و ستم باز میدارد. به شما اندرز میدهد، باشد که پند گیرید.
تفسیر قرآن
بعد از این كه قرآن را بيانگر همه چيز دانست، در چند آيه نمونه اى از جامع ترين تعاليم اسلام در زمينه مسائل اجتماعى، انسانى و اخلاقى است بيان می نماید و در اين آيه مي فرمايد:
«خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزديكان فرمان مي دهد و از فحشاء و منكر و ستم نهي مي كند. خدا به شما به اين امور اندرز مي دهد، شايد متذكّر شويد.»
احكام سه گانه عدل و احسان و بخشش به نزديكان مهمترين احكامی هستند، كه اساس اجتماع بشرى بر آن ها استوار است و از نظر اهمّيّت به ترتيب يكی پس از ديگری قرار دارند.
«فحشاء» گناه پنهاني، «منكر» گناه آشكار و «بغي» تجاوز از حق است.
واقعاً هم اگر افراد اجتماع به اين دستورات عمل كنند، دنيا گلستان و خالي از هر ظلم و تجاوز و فقر خواهد شد.
«عدل» كه به قول رسول اكرم (ص) آسمان ها و زمين به وسيله ی آن برپا هستند (تفسير صافي، ذيل آيه 7 الرّحمان)، به معني قرار دادن هر چيزي در جاي خودش است؛ از اين رو، هرگونه انحراف و افراط و تفريط در آن، سبب تضييع حقّي خواهد شد؛ ولي از آنجا كه در مواقع غيرعادّي و بحراني، خوب آن است كه انسان مقداري از حقّ خود را هم به ديگران انفاق و احسان كند، بعد از بيان عدل، دستور به «احسان» مي دهد.
پيامبر اكرم (ص) مي فرمايد: مجموعه تقوا در اين گفتارِ خداوند است، که می فرمايد: خداوند به عدل و احسان فرمان مي دهد. (نورالثّقلين)
امام على (ع) فرمود: اَلعَدلُ الاِنصافُ وَالاِحسانُ اَلتَّفَضُّل: عدل آنست كه حق مردم را به آنها برسانى و احسان آن است كه بر آنها تفضل كنى». (نهج البلاغه، حکمت 231)
امام صادق (ع) در تفسير آيه مزبور فرموده: خدا در بندگانش هيچ امرى ندارد، مگر همان امر به عدل و احسان». (تفسير قمى)
در تفسيري از ائمّه اهل بيت (ع) آمده: مراد از «ذي القربيٰ» امام از قرابت رسول الله و مراد به ايتاء، دادن خمس است، كه خداي تعاليٰ آن را واجب كرده است. (الميزان)
امام باقر (ع) در خطبه نماز جمعه مي فرمود: «اَللَّهُمَّ اجعَلنا مِمَّّن يَذكُرُ فَتَنفَعَهُ الذِّكريٰ: خدايا، ما را ازكساني قرارده، كه اندرزها را مي شنوند و به حالشان مفيد است». (نورالثّقلين)
فيض كاشانى گفته: اگر در قرآن همين يك آيه بود، كافى بود كه بگوييم: قرآن، «تِبيانُ كُلِّ شَىء» است، اوامر و نواهى اين آيه در همه اديان بوده و هرگز نسخ نشده است. (تفسير صافى)
گفته اند: پيامبر اکرم (ص) اين آيه را براي وليد بن مغيره خواند، وليد گفت: برادرزاده، دوباره بخوان. پيامبر (ص) تكرار كرد، وليد گفت: شيريني خاصّي دارد و درخشندگي مخصوصي، شاخه هايش پربار و ريشه هايش پر بركت است و اين گفتار بشر نيست. (مجمع)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر