تفسیر قرآن

بعد از بيان نعمت آزادي بر بني اسرائيل، مي افزايد: و پروردگارتان اعلام فرموده: هر گاه شكر نعمت هاي مرا به جا آريد، من حتماً نعمت هاي خود را بر شما افزون مي كنم؛ ولي اگر ناسپاسي و كفران نعمت هاي من بكنيد، عذاب و مجازات من شديد است.

وعده زياد كردن نعمت را به طور صريح آورده و فرموده: «لَأزيدَنَّكُم: حتماً نعمت را برايتان زياد مى ‏كنم» ولى در تهديد عليه كفران كنندگان، به طور تعريض و اشاره فرموده: «عذاب من سخت است»، چون شيوه كريمان است، كه در وعده و وعيدشان غالباً تصريح به عذاب نمى‏ كنند.

شكر سه مرحله دارد:

شكر قلبي كه انسان ولي نعمت حقيقيش را كه خداست بشناسد و بداند همه ی نعمت ها از اوست؛

شكر زباني مانند گفتن الحمد لله؛

و شكر عملي كه نعمت را در مورد همان هدفي به كار گيرد، كه خداوند آن را براي آن به ما عنايت فرموده؛

پس اگر عقل و چشم و گوش و دست و پا و ساير نيروهايي را كه خدا به ما داده، در راه سعادت و تكامل خودمان و ديگران به كار گيريم، شكر اين نعمت ها را به جا آورده ايم؛ ولي اگر آن ها را در جهت ظلم و تعدّي و استعمار ديگران به كار گيريم، عين كفران نعمت است.

رسول خدا (ص) فرمود: خورنده سپاسگزار اجرش مانند روزه دار خداجو است و تندرست شكرگزار اجرش مانند اجر گرفتار صابر و عطا كننده سپاسگزار اجرش مانند اجر محروم قانع است. (كافي، باب شكر، ح 1)

و رسول خدا (ص) فرموده: در سپاسگزاري به روي بنده اي گشوده نگردد، كه درِ افزايش به رويش بسته شود.

امام صادق (ع)‌ فرموده: شكر نعمت دوري از محرّمات است و تمام شكر «ألحمد لله ربّ العالمين» گفتن شخص است. (كافي، باب شكر، ح 10)

امام صادق (ع) از مسجد بيرون آمد، ديد مركبش گم شده است، فرمود: اگر خدا آن را به من برگرداند، حقّ شكرش را مي گزارم. چيزي نگذشت كه آن را آوردند، امام (ع) فرمود: ألحمد لِلّه.

شخصي عرض كرد: قربانت مگر نفرمودي حقّ شكر خدا را مي گزارم؟ فرمود: مگر نشنيدي گفتم:‌ ألحمد لله. (كافي، باب شكر، ح 10)

امام صادق (ع) فرموده: كسي آبي مي نوشد و خدا بهشت را بدان سبب بر او واجب مي كند. سپس فرمود: او بسم الله مي كند و آب مي آشامد، سپس با آن كه اشتها دارد، ظرف را دور مي كند و حمد خدا مي گويد؛ باز مي آشامد؛‌

دوباره ظرف را دور مي برد و حمد خدا مي گويد، سپس بر مي گردد و مي آشامد و حمد خدا مي كند؛‌ خداي عزّ و جلّ بهشت را بدين سبب برايش واجب مي كند. (كافي، باب شكر، ح 16)

امام صادق (ع) فرمود: مرسوم رسول خدا (ص) اين بود، كه هرگاه امري شادمانش مي ساخت، مي فرمود: خدا را شكر بر اين نعمت؛ و چون پيش آمد بدي مي كرد، مي فرمود:‌ خدا را شكر در هر حال. (همان، ح 19)

امام صادق (ع) فرمود: خداوند به موسیٰ (ع) وحی کرد: حق شكر مرا ادا كن، عرض كرد: خدايا، چگونه حق شكر تو را ادا كنم درحالى كه هر زمانی شكر تو را به جا آرم، اين توفيق خود نعمت تازه‏اى براى من است، خدا فرمود: ای موسیٰ، الآن حق شكر مرا ادا كردی؛ چون دانستی اين توفيق هم از من است. (كافی باب شکر4/80)

امام صادق (ع) فرمود: شكر نعمت، دورى از گناه است. و نيز فرمود: شكر آن است كه انسان نعمت را از خدا بداند (نه از زيركى و علم و عقل و تلاش خود يا ديگران) و به آنچه خدا به او داده راضى باشد و نعمت هاى الاهى را وسيله ‏ى گناه قرار ندهد، شكر واقعى آن است كه انسان نعمت خدا را در مسير خدا قرار دهد. (تفسير نمونه)

و امام صادق (ع) فرموده: كمترين شكر اين است كه نعمت را از خدا بداني، بي آن كه قلب تو به آن نعمت مشغول شود و خدا را فراموش كني؛ و همچنين راضي بودن به نعمت او و اين كه نعمت خدا را وسيله ي عصيان او قرار ندهي و اوامر و نواهي او را با استفاده از نعمت هايش زير پا نگذاري. (سفينة البحار 1/710)

بنده همان به، که ز تقصير خويش عذر به درگاه خدا آورد

ورنه سزاوار خداونديش کس نتواند، که به جا آورد

اميرمؤمنان (ع) فرموده: «اِذا وَصَلَت اِلَيكُم اَطرافُ النِّعَمِ فَلاتُنَفَّروا اَقصاها بِقِلَّةِ الشُّكرِ: چون نشانه های نعمت ها بر شما آشکار شد، با ناسپاسی آن ها را دور نسازيد. (نهج البلاغه، حکمت 13)

امام صادق (ع) فرمود: شكر نعمت پرهیز از گناه است. (نورالثّقلين)

به گفته‏ روايات كسى كه از مردم تشكر نكند از خدا نيز تشكر نكرده است. «مَن لَم يَشكُرِ المُنعِمِ مِنَ المَخلوقين، لَم يَشكُرُ الله». (بحار، 71/44)

امام سجّاد (ع) فرمود: «چون روز قيامت ‏شود، خدا به بعضی از بندگانش می فرمايد: آيا از فلان شخص شكرگزاری كردى؟ عرض می كند: پروردگارا، من شكر تو را به جا آوردم، می فرمايد: «چون شكر او را به جا نياوردی، شكر مرا هم ادا نكردى». (کافی 2/81)

امام صادق (ع) به سفيان ثورى فرمود: وقتى خدا به تو نعمتى داد و خواستى برايت بماند شكر و سپاس خداى را بر آن زياد به جاى آر؛ چون خداى تعالى در كتاب مجيدش فرموده: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ»، و هر وقت محروميت از نعمتى طول كشيد زياد استغفار كن، چون خداى تعالى در كتاب مجيدش فرموده: «اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ» يعنى در دنيا و آخرت.

اى سفيان، اگر از ناحيه سلطان و يا كس ديگرى اندوهى به تو روى آورد زياد بگو: «لاحَولَ وَ لاقُوَّةَ اِلّا بِاللهِ»، كه اين كلمه، كليد فرج و گنجى از گنج هاى بهشت است». (درّ منثور)

رسول خدا (ع) فرمود: هر كه همسايه خود را به طمع منزلش اذيت كند، خدا خانه اش را به ارث، به آن همسايه ‏دهد، چون خداى تعالى ‏فرموده: لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَ لَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ». (تفسیر قمی)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر