تفسیر قرآن

آن گاه مي فرمايد: از آن رو، خدا بعضي از احكام كتاب هاي آسماني پيشين را عوض كرده، كه هر وقت مصلحت بداند چيزي را محو مي كند و چيز ديگري كه متناسب با زمان و مكان است اثبات مي كند و به جاي آن مي گذارد؛ و كتاب اصلي يا امّ الكتاب يا لوح محفوظ نزد اوست.

يعنی خدای سبحان كتاب و قضاهای مختلف دارد و از اين نوشته ‏ها هر كدام را بخواهد محو و هر كدام را بخواهد اثبات می كند. يعنی قضايی كه برای مدّتی رانده، در وقت ديگر قضای ديگری می راند، ولي قضاي غير قابل محو و اثبات هم دارد، كه چون اصلی همه ی قضاهای ديگر از آن منشا می گيرند و محو و اثبات آن ها بر حسب اقتضای آن قضاء است.

«يَمْحُوا اللهُ مايَشاءُ وَ يُثْبِتُ» بيان می دارد: خداوند، آفرينش را به حال خود رها نكرده است؛ بلکه دستش براى تغيير در نظام تكوين يا تشريع باز است و محو يا اثبات قوانين حاكم بر جهان هستى، به دست خداست و بر اساس حكمت و علم صورت می گيرد.

امام باقر (ع) فرموده: بعضي از حوادث حتمي اند و بعضي مشروط به شرائطى. خداوند هر كدام را صلاح بداند مقدّم مي ‏دارد و هر كدام را اراده كند محو و هر كدام را اراده كند اثبات مي‏ نمايد. و هيچ كس از اين امور اطلاع ندارد. و امّا آنچه كه به وسيله انبياء خبر داده ناگزير واقع خواهد شد، چون خداوند راضى نيست كه خود و يا ملائكه و يا انبيايش تكذيب شوند.» (تفسير عياشي)

امام صادق (ع) فرمود: «ما بَعَثَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ نَبيًّا حَتّىٰ يَأخُذَ عَلَيهِ ثَلاثُ خِصالٍ: اَلاِقرارُ بِالعُبوديَّةِ وَ خَلعُ الاَندادِ وَ اَنَّ اللهَ يَقَدِّمُ مايَشاءُ وَ يُؤخِّرُ مايَشاءُ:

خدا هيچ پيامبرى را نفرستاد، مگر اين كه سه پيمان از او گرفته:

اقرار به بندگى خدا،

نفى هرگونه شرك

و اين كه خدا هر چه را بخواهد مقدّم مى ‏دارد و هر چه را بخواهد تأخير مى ‏اندازد» (سفينه، مادّه بداء)

و امام باقر (ع) فرموده: پدرم همواره مي گفت: اگر آيه اي از كتاب خدا نبود، شما را به آنچه كه بوده و آنچه كه تا قيامت خواهد شد خبر مي دادم. پرسيدم: كدام آيه؟ فرمود: آيه : «يَمحوا اللهُ مايَشاءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الكِتابِ». (تفيسر عياشي)

چنان كه در دعاهاي شب هاي ماه مبارك رمضان نيز آمده است: «وَ اِن كُنتُ مِنَ الاَشقِياءِ فَامحُني مِنَ الاَشقِياءِ وَاكتُبني مِنَ السُّعداءِ:‌ خداوندا، اگر من از شقاوت مندانم، مرا از زمره ی آن ها حذف كن و در زمره ی سعادتمندان بنويس».

پيامبر اکرم (ص) در پاسخ اميرمؤمنان (ع) از اين آيه فرمود: من چشمان تو را به تفسير اين آيه روشن مي سازم و همچنين چشمان امّتم را بعد از من:‌ كمك به نيازمندان اگر به وجه صحيح انجام گيرد، نيكي به پدر و مادر و انجام كار خير، شقاوت را به سعادت مبدّل مي سازد و عمر را طولاني و از خطرات جلوگيري مي كند. (الميزان)

از اين آيه و احاديث استفاده مي شود كه:

اوّلاً، سعادت و شقاوت هر كسي به دست خود اوست؛ اگر كسي اعمال نيك انجام دهد سعيد مي شود و اگر اعمال بد انجام دهد شقيّ مي شود.

ثانياً، اگر كسي با انجام اعمال بد شقي شده است، حال توبه كند و كارهاي خير انجام دهد، سعيد مي شود و در زمره ی سعادتمندان قرار مي گيرد.

بداء: يكي از مسائل اختصاصي شيعه «بداء» است. بعضي پنداشته اند بداء به معني تغيير علم الاهي و كشف مطلبي براي خداست كه محال است؛ ولی منظور شيعه از بداء اين است که خدا چيزی را که پنهان بود يا آن را پنهان کرده بود، آشکار کرد.

به عبارت ديگر، بداء ظاهر شدن چيزي است، كه ما انسان ها خلاف آن را گمان مي كرديم. مثلاً فرمان خدا به ابراهيم در مورد ذبح اسماعيل براي آزمايش او بوده نه ذبح واقعي او؛ و ما فكر مي كنيم خدا سي شب موسيٰ را براي مناجات فرا خوانده است؛ در حالي كه خدا به جهت آزمايش مردم، آن را در دو مرحله فرموده: ابتدا سي شب، بعد ده شب.

بنابراین، نزاع در بداء نزاع لفظى است، چه منكرین آن، مى‏ گویند قول به بداء مستلزم تغير علم خداست و حال آن كه اين استلزام در بداء ما آدميان است و در ماست كه مستلزم تغير علم است، ولی بداء به معنايى كه در روايات ائمّه معصومین (ع) آمده، مستلزم چنين اشكالى نيست.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر