تفسیر قرآن

هميشه اضطراب از بلاهاى زندگى انسان بوده و بشر در پی آرامش بوده؛ این آيه در توضيح هدایت توبه کاران مي فرمايد: همان هاكه ايمان آورده اند و دل هاشان به ياد خدا آرام است؛ چون بايد بدانيد دل ها تنها به ياد خدا آرام و قرار مي گيرد».

ولي ايمان به خدا تنها به اين نيست كه شخص بداند خدايي هست؛ بلكه ايمان عبارت است از پذيرش نفس نسبت به آنچه درك كرده؛ به طوري كه تسليم همه اوامر خدا باشد.

«تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ» عطف تفسيرى بر جمله «آمنوا» است و مى‏ فهماند كه ايمان به خدا ملازم به اطمينان قلب به وسيله ياد خداست. و اين با آيه سوره انفال كه مى‏ فرمايد: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» مؤمنين تنها آنهايند كه وقتى ياد خدا به ميان مى ‏آيد دلهايشان بهراس مى ‏افتد. (سوره انفال، آيه 2) منافات ندارد، زيرا ترسى كه در اين آيه آمده ترسى نيست كه با اطمينان منافات داشته باشد، بلكه حالتى است قلبى كه طبعا قبل از آمدن اطمينان عارض قلب مى‏ شود.

مقصود از ذكر، اعمّ از ذكر لفظى است و بلكه مقصود از آن مطلق انتقال ذهن و خطور قلب است، چه اين كه به مشاهده آيتى و برخوردن به حجتى باشد و يا به شنيدن كلمه‏ اى صورت گيرد.

«أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» تنبيهى است براى مردم به اين كه متوجّه پروردگار خود بشوند و با ياد او دل هاى خود را راحت سازند.

رسول خدا (ص) به علي (ع) فرمود: اين امّت طاقت سه كار ندارند:

مواسات با برادران ديني در مال،

حقّ مردم را از خويشتن دادن

و ياد خدا در هر حال؛

ولي ياد خدا تنها «سُبحانَ اللهِ وَالحَمدُ لِلَّهِ وَ لااِلـهَ اِلَّا اللهُ وَاللهُ اَكبَرُ» نيست؛ بلكه ياد خدا آن است كه وقتي انسان در برابر حرامي قرار مي گيرد از خدا بترسد و آن را ترك كند. (سفينة البحار 1/484)

امام صادق (ع) فرموده:‌ «بِمُحَمَّدٍ تَطمَئِنُّ وَهُوَ ذِكرُاللهِ وَ حِجابُهُ: به محمّد بن عبدالله نيز دل ها آرام گيرد؛‌ چون او ذكر خدا وحجاب اوست. (عياشي)

در درّ منثور است وقتى آيه: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ أَلا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» نازل شد رسول اکرم (ص) فرمود: اين ها كساني هستند، كه خدا و رسولش و اهل بيت رسولش (ع) را به راستى، نه به دروغ دوست دارند و مؤمنين را شاهد و غايبشان را دوست دارند. آرى به ياد خداست، كه يكديگر را دوست مى ‏دارند.

رسول خدا (ص) فرموده: آيه: «اَلَّذينَ آمَنوا وَ تَطمَئِنُّ قُلوبُهُم بِذِكرِ الله،ِ اَلا بِذِكرِ اللهِ تَطمَئِنُّ القُلوبُ»‌ ما اهل بيت و شيعيانمان هستيم. (عياشي)

امام على (ع) فرمود: «اَلذِّكرُ ذِكرانِ: ذِكرُ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِندَ المُصيبَةِ وَ اَفضَلُ مِن ذالِكَ ذِكرُ اللهِ عِندَ ما حَرَّمَ اللهُ عَلَيكَ؛ فَيَكونُ حاجِزاً: ذكر دو گونه است: ياد خدا به هنگام مصيبت و از آن برتر خدا را در محرّمات الاهی ياد كنی و ميان تو و حرام سدّى ايجاد نمايد». (سفينة البحار، باب ذکر)

امام صادق (ع) فرمود: روزى پيامبر اکرم (ص) به يارانش فرمود: سپرهايى براى خود فراهم كنيد. عرض كردند: در برابر دشمنانی كه اطراف ما را احاطه كرده ‏اند؟ فرمود: نه، از آتش‏ دوزخ، بگوئيد: «سُبحانَ اللهِ وَالحَمدُ لِلَّهِ وَ لااِلهَ اِلّا اللهُ وَاللهُ اَكبر». (سفينة البحار، باب ذکر)

ولی این آیه: «دل های مؤمنان با ياد خدا آرام می گيرد» با آيه: «اَلَّذين اِذا ذُکِرَ اللهُ وَ جِلَت قُلوبُهُم: (انفال 2)؛ با هم تضاد ندارند؛ زيرا مؤمن هنگامی که به ياد رحمت گسترده خدا و بهشت و نعمت های پروردگارش، که برای مؤمنان فراهم شده می افتد، دلش آرام می گيرد؛ ولی هنگامی که به ياد جهنّم و عذاب الاهی می افتد، دلش می تپد.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر