سوره رعد - آیه 16 - جزء 13
قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ ۚ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا ۚ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَىٰ وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ ۗ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ ۚ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ
معنای آیه
بگو: «پروردگار آسمانها و زمین کیست؟» بگو: «خدا!» بگو: «پس آیا جز او سرپرستانی گرفتهاید که اختیار سود و زیان خود را ندارند؟» بگو: «آیا نابینا و بینا یکسانند؟ یا تاریکیها و روشنایی برابرند؟ یا برای خدا شریکانی پنداشتهاند که مانند آفرینش او آفریدهاند و در نتیجه، [این دو] آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟» بگو: «خدا آفریننده هر چیزی است، و اوست یگانه قهار.»
تفسیر قرآن
از آنجا که مشرکين شايسته خطاب الاهی نيستند؛ بعد از بيان دلايلي در مورد توحيد، در اين آيه که به منزله جمع بندی آيات پيشين است، به پيامبر اكرم (ص) مي فرمايد: به اين بت پرستان بگو: پروردگار و تدبيركننده آسمان ها و زمين كيست؟
و چون خود بت پرستان هم قبول داشتند خدا پروردگار و مدبّر آسمان ها و زمين است، مي فرمايد: حال كه اين خداست كه هم خالق و آفريننده آسمان ها و زمين است و هم مدير و مدبّر و پروردگار آن ها؛ پس چرا شما مشركين غير او يعني بت ها را اوليا و سرپرستان خود قرار مي دهيد كه حتّیٰ مالك سود و زيان خود هم نيستند؟
آن گاه براي بيان حال افراد موحّد و مشرك مي فرمايد: به اين مشركين بگو: آيا نابينا و بينا يكسانند؟ يا تاريكي و نور برابرند؟ يعني موحّد همچون بينا با بصيرت در روشنايي مي داند خدا آفريدگار و پروردگار آسمان ها و زمين است و مشرك همچون نابينا در ظلمات هر چيزي را به عنوان پروردگار خود مي پذيرد.
سپس مي فرمايد: آيا اين بت هايي كه مشركين شريك خدا قرار مي دهند، همچون خدا داراي مخلوقاتي مي باشند و آن ها را چون شبيه خدا خالق مخلوقاتي هستند مي پرستند؟ در حالي كه مشركين براي بت ها همچون خدا قائل به خالقيّت نيستند؛ بلكه آن ها نيز خدا را خالق همه چيز مي دانند. بگو: آري، خدا خالق همه چيز است و اوست يگانه ي قهّار.
چون خدا خالق هر چيزی است: «اَللهُ خالِقُ کُلِّ شئ» (رعد 13/16) وسايل متوسّط جز مجاری خلقت الاهی نقش استقلالی ندارند. «وَلِلّهِ جُنودُ السَّماواتِ وَالاَرضِ: سپاهيان آسمان ها و زمين از آنِ خداست.» (فتح 48/4)
در پاسخ جبريّون که گفته اند: «اَللهُ خالِقُ كُلِّ شَيءٍ» «كُلِّ شَيءٍ» شامل اعمال بندگان نيز می شود؛ پس جبر است» گوييم:
اوّلاً، بقيّه آيه اين سخن را نفى مى كند، زيرا بت پرستان را شديداً مورد سرزنش قرارمی دهد و اگر انسان در اعمالش اختيار ندارد، سرزنش براى چيست؟
ثانياً، خالقيّت بالذّات مخصوص خداست، امّا اين با مختار بودن ما در افعالمان منافات ندارد؛
چون خود خدا قدرت و اختيار وآزادی اراده به ما داده است؛ پس هر کاری که ما انجام دهيم، فعل خدا هم هست و فاعليّت ما در طول اراده خداست نه در عرض آن تا شرک باشد.
محمد بن مسلم گفت: به حضرت صادق (ع) عرض كردم: در تفسير جمله: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ» چه مى فرمائيد؟ فرمود: هر امامى هادى هر قومى است در زمان خودش». (معانى الاخبار به نقل المیزان)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر