تفسیر قرآن

نخستين فراز زندگى پر تلاطم حضرت يوسف (ع) با خواب عجيب آن حضرت آغاز مي شود، كه آن را براي پدرش چنين بيان كرد: اي پدر، من در خواب ديدم، كه يازده ستاره و آفتاب و ماه در برابر من سجده (خضوع) كردند.

در اين آيه يعقوب (پدر يوسف) را اسم نبرده، بلكه به كنايه از آن تعبیر به «أب» (پدر) نموده تا اشاره به رحمت و شفقتى باشد كه ميان پدر و فرزند است. «يا بُنَيَّ» كه در آيه بعد آمده اين معنا را تأکید مى ‏کند.

اين خواب تنها بيانگر عظمت مقام يوسف در آينده نبود، بلكه نشان مى ‏داد او به مقام نبوّت نيز خواهد رسيد، چون سجده آسمانيان دليل بر بالا گرفتن مقام آسمانى اوست و لذا پدرش يعقوب اضافه كرد: «و اين چنين پروردگارت تو را بر مى‏ گزيند».

ضمناً خداوند در این خواب، که دورنماى آينده درخشان یوسف و ولايت الاهى كه او را بدان مخصوص مى‏ كند، به وى نشان داد، تا براى او بشارتى باشد كه در طول زندگى تحولات و شدائدى كه با آن ها روبرو مى ‏گردد، به ياد آن دورنما خويشتن دار و به آن مشقات راضى باشد.

يعقوب هم وقتى خواب يوسف را شنيده، اطمينان پيدا كرده، كه خدا خود، كار يوسف را عهده ‏دار گشته و او را بر اريكه سلطنت مى ‏نشاند.

اگر انسان در ولايت خدا باشد تمامى اسبابى كه براى ادامه زندگي به کار می گیرد نسبت به او نعمت‏ هايى الاهى خواهند بود و اگر انسان در ولايت شيطان باشد عين آن نعمت های الاهی برايش نقمت خواهند بود. مثلاً انسانی که با خور و خواب انرژی می گیرد و به عبادت و بندگی خدا می پردازد، آن خور و خواب برایش نعمت اند؛ ولی اگر به معصیت پردازد، آن خور و خواب برایش نقمت و مایه بدبختی هستند.

از آن رو در باره سجده كردن ستاره و مهر و ماه تعبیر به «هُم» کرده، که مخصوص صاحبان عقل است، كه بفهماند سجده ستارگان و مهر و ماه همچون عقلا از روى علم و اراده بوده است.

پيامبر اکرم (ص) فرموده: رؤيا سه گونه است: گاه بشارتى از ناحيه خداوند است، گاه وسيله اندوه از سوى شيطان و گاه مسائلى است كه انسان در فكر خود مى ‏پروراند و آن را در خواب مى ‏بيند. (بحار 14/441)

بعضى گفته اند: يوسف هنگام ديدن اين خواب نه سال داشته، بعضى گفته اند: دوازده سال داشته و بعضى گفته اند: هفت سال داشته است.

محقّقين برآنند سه عالم وجود دارد: عالم طبيعت، عالم مثال و عالم عقل. روح انسان به خاطر تجرّدش در خواب با عالم مثال و عالم عقل ارتباط می يابد و حقايق را از آن عوالم در می يابد. هر چه روح كامل تر باشد، حقايق را کامل تر درك می كند.

قرآن کريم از رؤياهاي بسياری نام برده، كه حقيقت آن ها به وقوع پيوسته، از جمله:

الف: رؤيای يوسف(ع) در باره سجده يازده ستاره و ماه و خورشيد بر او، كه با رسيدن او به قدرت و تواضع برادران و پدر و مادرش در برابر او تعبير گرديد.

ب: رؤيای دو هم زندانی يوسف (ع)، كه طبق تعبير او يكى اعدام و دیگری آزاد شد.

ج: رؤياى پادشاه مصر در باره گاوِ لاغر و چاق، كه تعبير به قحطى و فراوانى نمود.

د: رؤياى پيامبر اسلام (ص) در باره ی عدد اندك مشركان در جنگ بدر، كه تعبير به شكست مشركان شد. (انفال 8/43)

ه: رؤيای پيامبر اسلام (ص) در باره ورود مسلمانان با سر تراشيده به مسجد الحرام، که با فتح مكّه و زيارت خانه خدا تعبير شد. (فتح 48/27)

و: رؤياى مادر موسیٰ كه نوزادش را در صندوق گذارد و به آب اندازد. (طه 20/38)

ز: رؤيای حضرت ابراهيم (ع) در مورد ذبح فرزندش اسماعيل (ع). (صافات 37/10)

خواب و رؤيا چند قسم است:

خواب هاي مربوط به گذشته و اميال وآرزوها،

خواب هاي پريشان که معلول فعّاليّت نيروي واهمه است و

خواب هايي که مربوط به مکان هاي دور يا زمان هاي آينده است، که در اثر اتّصال روح با واقعيّات خارجي براي انسان حاصل مي شوند و خود دو قسم اند:

بعضي روشن اند و بدون تغيير در خارج تحقّق مي پذيرند؛

و بعضي ديگر نيازمند به تعبير و تأويلند. چنان که مي گويند: ديدن مار در خواب دشمن است، اگر کسي نجاست در خواب بيند پول به دستش مي رسد و در اين سوره يعقوب (ع) تعظيم خورشيد و ماه و ستاره در برابر يوسف را به تعظيم پدر و مادر و برادرانش در برابر وي تعبير نمود.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر