تفسیر قرآن

اين سوره در «مكّه» نازل شده و داراي 111 آيه است‏، جز چند آيه آخر آن، سرگذشت يوسف (ع) است؛ از اين رو هم به نام «يوسف» ناميده شده است. در اين سوره معارف زيادی بيان شده است؛ از اين رو، در پايان آن می فرمايد: «لَقَد کانَ فی قَصَصِهِم عِبرَةٌ لِاولی الاَلبابِ»

غرض سوره اين است که بنده ‏ای چون يوسف که ايمانش را به خالقش خالص و دلش از محبّت او پر كرده بود، با اين که تمام اسباب ظاهری عليه او بودند، خدا خودش عهده‏ دار امورش شد، او را به بهترين وجه تربيت ‏كرد و راه نزديك شدنش را هموار نمود و هر پيشامدی كه در طريق تكامل او سدّ راهش ‏شد، خدا عين همان پيشامد را وسيله رشد و موفّقيّتش قرار داد، تا آنجا كه به وی مُلك و حكمت ارزانی داشت.

محتواى اين سوره بر خلاف سوره ‏هاى ديگر قرآن همگى به هم پيوسته و بيان فرازهاى مختلف يك داستان است.

بنا به گفته ی بعضی سوره يوسف بنا به درخواست مشرکين، که از يهود فراگرفته بودند نازل شده (تفسير کبير)؛ و بنا به گفته بعضی ديگر به درخواست اصحاب رسول خدا (ص) نازل شده، که گفتند: «داستانی برای ما حديث کن» و خداوند در جوابشان اين سوره را نازل کرد و فرمود: «الر، تِلکَ آياتُ الکِتابُ المُبينِ....» (درّ منثور)

قصّه و داستان در زندگی انسان و نيز در تربيت وی، جايگاه ويژه ای دارد؛ زيرا داستان، تجسّم عينی زندگی و تجربه ی عملی يك ملّت است. تاريخ آئينه‏ ملّت‏ هاست. بهترين آثار شعرا و نويسندگان بزرگ داستان های آن هاست، گلستان سعدی، شاهنامه ی فردوسی، خمسه نظامی، منطق الطّير عطّار و نيز آثار ويكتور هوگو فرانسوی، شكسپير انگليسی و گوته آلمانی، همه در صورت داستان اند. داستان اثرى در خواننده مى‏ گذارد، كه استدلال عقلى هرگز قادر به چنان تأثيری نيست.

سوره یوسف زمانی نازل شده، که پيامبر (ص) و اصحاب او از طرف مشرکين سخت در آزار بودند. با نزول اين سوره و يادآوری اذيّت يوسف (ع) از سوی برادرانش و نيز آزردگی يعقوب از فراق يوسف، خاطر آزرده پيامبر (ص) از قريش و نزديکانش را آرامش بخشيد.

همچنين اين سوره با نشان دادن ولايت خدا بر بنده مخلصش يوسف و فرجام نيک صبر در برابر دشواری ها و اخلاص در بندگی، مسلمانان را به آينده اميدبخش نويد می دهد.

هر چند داستان پردازان از اين سرگذشت يك داستان عشقي ساخته اند؛‌ ولي قرآن كريم كه همه چيزش الگو و اسوه است، بدون اين كه مطلبي از آن را درز بگيرد، عالي ترين درس هاي عفّت و تقوا و خويشتن داري در مقابل مسائل جنسي را به خوانندگانش مي آموزد؛ از اين رو، خود خداوند آن را «اَحسَنُ القَصَص: بهترين داستان ها» ناميده است و در آن براي «اولواالاَلباب: صاحبان انديشه» عبرت ها بيان كرده است.

برخلاف سوره های دیگر، که معمولاً شرح مبارزات پیامبران با اقوام طغيانگر است؛ این سوره بيانگر زندگانى خود يوسف و عبور او از كوران هاى سخت زندگی است، كه سرانجام به عزیزی مصر مى ‏رسد.

امام صادق (ع) فرموده: هر كه سوره يوسف را در هر روز و يا هر شب بخواند، خدا او را روز رستاخيز بر مي ‏انگيزد؛ در حالي كه زيباييش چون زيبايي يوسف است و روز قيامت هيچ ناراحتي به او نمي‏ رسد و از بندگان صالح خدا خواهد بود». (مجمع)

در احاديثي از آموختن اين سوره به زنان نهي شده؛ ولي:

اوّلاً، اين احاديث ضعيف اند؛

ثانياً، در رواياتي به تعليم اين سوره به خانواده ها تشويق شده است.

ثالثاً، اين داستان را قرآن چنان با عفّت بيان كرده، كه هيچ نقطه ی منفي براي زنان در آن وجود ندارد.

در باره حروف مقطّعه نظرات مختلفى بيان شده است، از جمله:

1 ـ قرآن کريم، از همين حروف الفبا تأليف يافته، كه در اختيار همگان است؛ ولی با اين وجود هرگاه تمام جنّ و انس جمع شوند، نمی توانند حتّیٰ مانند يک سوره آن بياورند.

2 ـ حروف مقطّعه نام سوره‏اى است كه با آن حروف آغاز شده است.

3 ـ حروف مقطّعه نوعى سوگند و قسم است که خداوند ياد کرده است.

4 ـ حروف مقطّعه اسرار و رموزى بين خدا و پيامبرند و جز آن حضرت (ص) و ائمّه معصومين (ع) کسی از معانی آن ها آگاه نيست .

بعد از بسم الله و حروف مقطّعه الف، لام، را، مي فرمايد: اين آيات قرآن كريم است، كه آشكاركننده ی حقّ از باطل و نشان دهنده ی راه سعادت دنيا و آخرت به مردم است.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر