سوره توبه - آیه 118 - جزء 11
وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّىٰ إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَن لَّا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
معنای آیه
و [نیز] بر آن سه تن که بر جای مانده بودند، [و قبول توبه آنان به تعویق افتاد] تا آنجا که زمین با همه فراخیاش بر آنان تنگ گردید، و از خود به تنگ آمدند و دانستند که پناهی از خدا جز به سوی او نیست. پس [خدا] به آنان [توفیق ]توبه داد، تا توبه کنند. بی تردید خدا همان توبهپذیر مهربان است.
تفسیر قرآن
كعب بن مالك و مرارة بن ربيع و هلال بن اميه همراه پيامبر (ص) براي جنگ تبوك نرفتند. وقتي آن حضرت از تبوك بازگشت، با آن ها سخن نگفت و به مسلمانان حتّیٰ همسرانشان نيز فرمود با آنان سخن نگويند. بدين ترتيب، چنان عرصه بر آنان تنگ شد، كه به كوه-ها پناه بردند. و چون مدّتى گذشت و خبری از پذيرفته شدن توبه آن ها نشد، يکی از آن ها گفت: اكنون كه مردم با ما قطع رابطه كرده اند، ما هم بايد از يكديگر قطع رابطه كنيم. و چون چنين كردند، پس از پنجاه روز تضرّع به درگاه خدا اين آيه در مورد پذيرفته شدن توبه شان نازل شد. (مجمع)
قرآن كريم مي فرمايد: «خدا نه تنها مسلماناني را، كه در جهاد شركت نكرده بودند، بلكه آن سه نفري هم كه از شركت در جهاد تخلف ورزيده بودند، نيز مشمول لطف قرارداد. چه وقتي كه مردم همه با آن ها قطع رابطه كردند، زمين با همه وسعتش بر آن ها تنگ شد و خود نیز از خویشتن به تنگ آمدند و فهميدند كه پناهگاهي از خشم خدا جز از طريق بازگشت به سوي او نيست، رحمت خدا شامل حالشان شد و به سوي خدا توبه كردند و خدا هم توبه آنان را پذيرفت. چون خدا توبه پذير و رحيم است».
مسلمانان هم به هنگام برخورد با گنهکاران باید مثل پیامبر رفتار کنند.
دولت روم شرقى كه هم مرز با حجاز بود از پيشرفت سريع اسلام نگران شد، لذا سپاهى در حدود چهل هزار نفر با اسلحه كافى و مجهز، در مرز حجاز متمركز ساخت، تا با یک یورش سریع به مدینه کار اسلام و مسلمان ها را یک سره گند؛ چون اين خبر وسيله مسافران به گوش پيامبر ص رسيد، پيامبر بى درنگ فرمان آماده باش به سراسر عربستان صادر كرد.
به سرعت سى هزار نفر براى پيكار با روميان آماده شدند كه از ميان آنها ده هزار سوار و بيست هزار پياده بود. اين لشكر كه به خاطر گرمای طاقت فرسا و کمبود مواد غذايى به خاطر عدم جمع آوری محصولات كشاورزى و از نظر مسير طولانى و نداشتن مركب كافى به «جيش العسرة: معروف شد، در سال نهم هجرت، به سرعت خود را به سرعت خود را به سرزمين تبوك در مرز روم رساند.
از آن جا که در این غزوه سپاه اسلام بسیار از مدینه دور می شد و احتمال داشت، منافقان مدينه و سایر نقاط كه به بهانه هايى از غيبت طولانى پيامبر (ص) و مسلمانان سوء استفاده كنند و زنان و كودكان را بكشند و مدينه را ويران سازند، على (ع) را در مدینه به جای خود نهاد.
و از آنجا که رومیان در نبردهای دیگر با مسلمان ها که با سپاه اندک در مقابل رومیان ایستاده بودند هر حال هنگامى كه پيامبر ص به تبوك رسيد اثرى از سپاهيان روم نديد، خبر این سپاه عظیم اسلام به فرماندهی خود پیامبر (ص) شنیدند، ارتش خويش را به درون كشور فرا خواندند، تا وانمود كنند خبر تمركز ارتش روم در مرز به قصد حمله به مدينه، شايعه ای بيش نبوده است.
حضور سپاه اسلام با اين سرعت در مرز روم چند فایده مهم داشت:
اوّلاً به دشمنان اسلام فهماند كه روحيه جنگى سربازان اسلام آن چنان قوى است كه از درگيرى با نيرومندترين ارتش آن زمان بيمى ندارند.
ثانياً، امرای قبائل ناحیه تبوك خدمت پیامبر (ص) رسیدند و با آن حضرت پيمان عدم تعرّض امضا كردند.
ثالثاً، آوازه اسلام به داخل مرزهاى امپراطورى روم نفوذ كرد و راه را براى فتح شام در آينده هموار ساخت.
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر