سوره توبه - آیه 74 - جزء 10
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا ۚ وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِن فَضْلِهِ ۚ فَإِن يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَّهُمْ ۖ وَإِن يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِن وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ ﴿٧٤﴾
معنای آیه
به خدا سوگند میخورند که [سخن ناروا] نگفتهاند، در حالی که قطعاً سخن کفر گفته و پس از اسلام آوردنشان کفر ورزیدهاند، و بر آنچه موفق به انجام آن نشدند همّت گماشتند، و به عیبجویی برنخاستند مگر [بعد از] آنکه خدا و پیامبرش از فضل خود آنان را بینیاز گردانیدند. پس اگر توبه کنند برای آنان بهتر است، و اگر روی برتابند، خدا آنان را در دنیا و آخرت عذابی دردناک میکند، و در روی زمین یار و یاوری نخواهند داشت.
تفسیر قرآن
در اين آيه با اشاره به «جريان عَقَبه» مي فرمايد: منافقان وقتي مي بينند اسرارشان توسّط خداوند فاش شد، به خدا سوگند مي خورند، كه چيزي نگفته اند؛ در حالي كه به طور مسلّم سخنان كفرآميزي گفته اند و به اين جهت پس از اظهار اسلام كافر شده اند و قصد داشتد در آن گردنه با رم دادن شتر پيامبر وي را به قتل رسانند، كه خدا مانع از اجراي نقشه شومشان شد و اين انتقامشان از پيامبر تنها بدان خاطر است، كه خدا و رسولش آن ها را با فضل و كرمش توانگر كرده بودند. با اين همه اگر توبه كنند، برايشان بهتر است؛ ولي اگر به گفتار و كردارشان ادامه دهند، خدا در دنيا و آخرت آنان را به عذابي دردناك گرفتار خواهد كرد و در روي زمين هم يار و ياوري نخواهند داشت.
اين آيه دو شأن نزول دارد و بسا هر دو درست باشد:
1 ـ منافقی به نام «جلاس» در ايّام «غزوه تبوك پس از شنيدن خطبه اى از پيامبر (ص) آن را انكار كرد و آن حضرت را تكذيب نمود. پس از بازگشت به مدينه عامر بن قيس» خدمت پيامبر رفت و سخنان جلاس را بازگو كرد؛ ولى او نزد پيامبر (ص) آمد و موضوع را انكار نمود، پيامبر (ص) به هر دو دستور داد سوگند ياد كنند كه دروغ نمى گويند. هر دو سوگند ياد كردند، ولى عامر عرض كرد: خداوندا، آيه اى بر پيامبرت نازل كن و آن كس كه راستگو است معرّفى فرما. پيامبر (ص) و مؤمنان آمين گفتند. جبريل نازل شد و آيه فوق را به پيامبر (ص) ابلاغ كرد. هنگامى كه به جمله «فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ» رسيد، جلاس گفت: اى رسول خدا، پروردگار به من پيشنهاد توبه كرده است و من از گناه خود پشيمانم و توبه مى كنم، پيامبر اكرم (ص) نيز توبه او را پذيرفت.
2 ـ همان گونه كه قبلاً گقتيم: گروهى از منافقان به هنگام بازگشت از جنگ تبوك، بر آن شدند، که در يكى از گردنه هاى ميان راه شتر پيامبر (ص) را رم دهند، تا از بالاى كوه به دره پرت شود؛ ولى پيامبر (ص) متوجّه شد و آن ها هم فرار کردند. (مجمع البيان و المنار و روح المعانى)
ولى از آنجا که آيه هم اشاره به گفتار نابجاي آن ها دارد و هم توطئه آن ها، ممکن است هر دو شأن نزول صحيح باشند.
بنا بر این آیه راه توبه حتّى براى آنان كه نقشه قتل پيامبر را كشيدند، باز است.
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر