تفسیر قرآن

اين آيه که از غرر آيات سياسی اسلام است، همگان حتّیٰ مشرکان را از پيمان شکنی برحذر می دارد و می فرمايد: ولي اگر مشركين سوگندهاي خود را پس از پيمان با شما شكستند و آيين شما را مورد طعنه و مذمّت قرار دهند، با پيشوايان اين كافران بجنگيد، چون آن ها پاي بند هيچ سوگندي نيستند؛ باشد كه از پيمان شكني باز ايستند.

حضرت علی (ع) در پايان جنگ جمل فرمود: من در اين زمينه فکر کردم و ابعاد آن را سنجيدم و چيزی جز کفر در اين فتنه نيافتم. (تفسير عياشی)؛ چون طلحه و زبير با آن حضرت بيعت کردند و آن را شکستند و از ناکثين (پيمان شکنان) شدند؛ و بنا بر اين آيه بايد با آن ها جنگيد و آن ها را کشت.

امام صادق (ع) ‏فرمود: عدّه‏ اى از اهل بصره نزد من آمدند و از من حال طلحه و زبير را پرسيدند، گفتم: از پيشوايان كفر بودند، چون على (ع) در روز جنگ بصره بعد از آن كه صف آرايى كرد به ياران خود فرمود: بر اين مردم پيشدستى مكنيد، بگذاريد تا من ميان خودم و خدا و ميان ايشان قطع عذر كنم. آن گاه برخاست و در برابر لشكر بصره فرياد زد: اى اهل بصره، آيا از من جور و ستمى در قضاوت سراغ داريد؟ گفتند: نه. فرمود: آيا حيف و ميل در بيت المال و در نحوه تقسيم آن سراغ داريد؟ گفتند: نه. فرمود: آيا شيفتگى به دنيا از من ديده ‏ايد كه مال دنيا را به خودم و خاندانم اختصاص داده و به شما نداده باشم، از اين جهت است كه از در ستيزه درآمده و بيعت مرا مى‏ شكنيد؟ گفتند: نه. فرمود: آيا حدود خدا را در شما جارى نموده و در ديگران اجرا نكرده ‏ام؟ گفتند: نه. فرمود: پس چطور شده كه بيعت من شكسته مى ‏شود و بيعت ديگران (كه همه آن عيب ها را دارند) شكسته نمى ‏شود؟ همانا من سر و ته اين كار را بررسى كردم و جز كفر و يا شمشير، چيز ديگرى نيافتم.

آن گاه متوجّه اصحاب خود شد و فرمود: خداى تعالىٰ در كتابش مى ‏فرمايد: «وَ اِنْ نَكَثُوا اَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ؛ فَقاتِلُوا اَئِمَّةَ الْكُفْرِ؛ إِنَّهُمْ لا اَيْمانَ لَهُمْ؛ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ». آن گاه اميرالمؤمنين (ع) فرمود: به خدايى كه دانه را مى‏ شكافد و خلائق را مى ‏آفريند و محمّد (ص) را به نبوّت برگزيد، اين قوم مشمولين اين آيه اند و از روزى كه نازل شده تا كنون غير از اين مردم با هيچ قومى به عنوان مشمولين آن جنگ نشده است (تفسیر عیاشی)

به نقل ابى عثمان، مؤذن قبيله بنى قصى و ابى الطفيل، حسن بصرى گفته: من از على بن ابى طالب (ع) در موقعى كه طلحه و زبير خروج كرده بودند شنيدم كه گفت: خداوند مرا معذور بدارد از كار طلحه و زبير، اينها از در طوع و رغبت خود و بدون اين كه كسى وادارشان كند، با من بيعت كردند، آن گاه بيعتم را شكستند، بدون اين كه بدعتى كرده باشم، سپس اين آيه را تلاوت كردند: وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا اَئِمَّةَ الْكُفْرِ؛ إِنَّهُمْ لااَيْمانَ لَهُمْ، لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ». (تفسیر عیاشی)

از علي (ع) پرسيدند: چرا فراريان جنگ صفّين را تعقيب كرديد؛ ولي در جنگ جمل كاري به فراريان نداشتيد؟ فرمود: در صفّين، رهبر كفر زنده بود و فراريان دور او جمع شده‌ و حمله مجدّد مي-كردند؛ امّا در جنگ جمل، با كشته شدن رهبرانشان، محوري براي تشكّل و سازماندهي مجدّد نداشتند. (تفسير نور)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر