تفسیر قرآن

و در اين آيه مؤمنين را به عواقب شوم فتنه يعنی عدم پذيرش دعوت حيات بخش اسلام هشدار می دهد و می فرمايد: «و از فتنه اي بترسيد، كه چون فرا رسد، تنها دامنگير ستمگرانتان نمي گردد؛ و بدانيد كه خدا سخت كيفر است.»

پرهيز از اعمالى كه باعث فتنه شود، هوشيارى در مسائل است، نه كناره ‏گيرى از آن ها.

امیرمؤمنان (ع) مى ‏فرمايد: «كُن فىالفِتنَةِ كَابنِ اللَّبونِ، لاظَهرٌ فَيُركَبُ وَ لاضَرعٌ فَيُحلَبُ: در فتنه‏ ها مثل بچّه شتر باشيد، نه پشتی دارد که سواری دهد و نه پستانی که شير دهد». (نهج البلاغه، حكمت 1)

هنگام نزول اين آيه، پيامبر اكرم (ص) فرمود: هر كس پس از من در جانشينى على ظلم كند، گويا رسالت من و نبوّت پيامبران پيشين را انكار كرده است. (تفسير فرقان)

مراد از فتنه اختلاف در موضوعی است که همه رأی حق را در مورد آن می دانند و برخی با علم بدان، حق را نمی پذيرند و عدّه ای ديگر هم آنان را باز نمی دارند.

به عبارت ديگر، در اين آيه «فتنه» به معناي بلاها و مصائب اجتماعي است، كه دامن همه را مي ‏گيرد؛ چنان كه هرگاه كسي در كِشتي جلو خود را سوراخ كند، آبي كه از آن سوراخ وارد كشتي مي-شود، همه را غرق خواهد كرد؛ فساد و فحشاء در اجتماع هم باعث نابودي اجتماع مي گردد.

چنان كه پيامبر اکرم (ص) فرمودند: خداوند هرگز تمام مردم را به خاطر گناه بعضى از آنان مجازات نمى‏ كند، مگر زمانى كه منكرات در ميان آنان آشكار گردد و ديگران با آن كه توان انكار و برخورد با آن را دارند، سكوت كنند. (تفسير نمونه)

امام صادق (ع) فرمود: خدای عزّ و جلّ دو فرشته را به سوی شهری فرستاد، تا آن را بر سر اهلش خراب کنند. چون در آن شهر مردی را ديدند، که متضرّعانه عبادت می کرد، يکی از آن ها جريان را از خداوند سؤال کرد. خداوند فرمود: دستور را اجرا کنيد، چون اين مردی است، که در برابر منکر برای خدا چهره اش را در هم نکشيده است. (کافی 5/58)

امام على (ع) فرمودند: اگر گناهى پنهانى انجام گيرد، خدا همه را عذاب نمى ‏كند؛ امّا اگر گروهى منكراتى آشكار انجام دهند و مردم آنان را سرزنش نكنند، هر دو گروه مستوجب عقوبت مى‏ شوند. (تفسير اثنى ‏ٰعشرى)

هر چند متأسّفانه بعد از پيامبر اكرم (ص) هم‌ ابتدا خلفا، آن گاه بني اميّه و بني عبّاس با زور بر جامعه ی اسلامي مسلّط شدند و گوي فسق و فجور و ظلم و ستم و تعدّي و تجاوز را از كسراها و قيصرها و فرعون ها ربودند و كتاب و سنّت متروك شد؛ چنان كه قرآن كريم از زبان پيامبر اسلام (ص) مي گويد: وَ قالَ الرَّسولُ يا رَبِّ اِنَّ قَومي اتَّخَذوا هَذَا القُرآنَ مَهجوراً: پيامبر گفت: پروردگارا،‌ قوم من اين قرآن را متروك گذاشتند. (فرقان 25/30)

در مجمع البيان از حاكم و او از ابن عبّاس روايت كرده: وقتي آيه : «وَٱلتَّقُواْ فِتْنَةً...» نازل شد،‌ پيامبر (ص) فرمود: كسي كه علي (ع) را بعد از وفاتم بر سر اين مسند من ظلم كند، مثل اين است، كه نبوّت من و نبوّت انبيای قبل از مرا انكار كرده است.

در روايتي امام (ع) مي فرمايد: اين آيه در حقّ طلحه و زبير، كه جنگ جمل را به راه انداخته و با علي (ع) محاربه نموده و به آن حضرت ظلم كردند نازل شده. (تفسیر قمي)

در درّ منثور از سدي نقل شده‌، كه اين آيه در باره اهل بدر نازل شده؛ ولي در روز جنگ جمل در حقّ ايشان خارجيّت پيدا كرد، كه به جان هم افتادند و از يكديگر كشتند و در ميان كشتگان طلحه و زبير بود، كه هر دو از اهل بدر بودند.

و در درّ منثور و تفسير كبير روايت شده، كه مطرف گفته:‌ ما به زبير گفتيم: يا اباعبدالله، خود شما خليفه (عثمان) را تنها گذاشتيد تا كشته شد، آن وقت خود شما آمديد و خون او را از علي (ع) مطالبه مي كنيد؟ گفت: آري،‌ ما آيه ی: «وَاتَّقوا فِتنَةً لاتُصيبَنَّ الَّذينَ ظَلَموا مِنكُم خاصَّةً» را مي خوانديم و نمي دانستيم خود ما به پا كننده ی آن فتنه ايم.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر