تفسیر قرآن

در اين آيه به پيامبر اكرم (ص) (البته به عنوان يك حكم کلّی) می فرمايد: پروردگارت را صبحگاهان و شامگاهان با خوف و زاري در دل خود ياد كن و آهسته و آرام نام او را بر زبان آر؛ و هرگز از غافلان از ياد خدا مباش.

انسان علاوه بر گوش کردن و شنيدن آيات الاهی، بايد شنيده هايش را به دل و از آنجا به زبان آرد و اهل ذکر و دعا گردد و همواره با تضرّع و خوف عقلی به ياد پروردگارش باشد و از غافلان نباشد؛ زيرا دل و زبان پيوندی متقابل دارند. اگر کسی نام خدا در جانش زنده باشد و نام حق را بر زبان آورد، اين ذکر زبانی در او اثر گذاشته و دل و جانش نورانی می گردد. طهارت و صلاح دل را بايد عمل صالح همراهی کند.

هر چند ذکر و ياد خدا در هر حال خوب است؛ ولی در صبحگاهان و شامگان برای بيدارى دل ها و برطرف شدن زنگار غفلت از دل، ياد خدا بسيار مؤثّرتر است.

حالت تضرّع و خوف ناظر به پنهان بودن است، يعنی تضرّع و خوفت را آشکار نکن؛ تا نکند به ريا کشيده شوی.

پيامبر اکرم (ص) به عدّه ای که با صدای بلند خدا را می خواندند فرمود: چرا چنين می کنيد؟ شما کسی را می خوانيد، که دور نيست، بلکه نزديک است. (مجمع البيان)

دستور بلند فرستادن صلوات بر پيامبر: «اِرفَعوا اَصواتَکُم بِالصَّلاةِ عَلَيَّ؛ فَاِنَّها تَذهَبُ بِالنِّفاقِ» نيز برای ايجاد وحدت و زدودن نفاق است نه شنيدن خدا؛ چنان که فرياد کشيدن در تظاهرات برای تقويت ملّی و دينی است.

ذکر و دعا چهار مرحله دارد: مبتديان در آغاز دعا و ذکر را با آهنگ بلند می خوانند و چون اندکی انس گرفتند و عادت کردند غير علنی و آهسته می خوانند (دونَ الجَهرِ مِنَ القَولِ)؛ آن گاه او را پنهانی می خوانند: «اُدعوا رَبَّکُم تَضَرُّعاً وَ خُفيَةً) و سرانجام ذکر قلبی و نفسی از روی تضرّع و خوف دارند: «وَاذکُر رَبَّکَ فی نَفسِکَ تَضَرُّعاً وَ خيفَةً».

ياد خدا حد ندارد و کسی که دلش به ياد خداست، همه کارهايش با ياد اوست.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر