تفسیر قرآن

و در اين آيه آخر براي اين كه مردم همواره به ياد خدا باشند و هر گونه توفيقي را از خدا بدانند مي فرمايد: تنها كسي هدايت يافته است،‌ كه خدا او را هدايت كند؛ ولي كساني را كه خدا بر اثر اعمال خلافشان رهاشان کرده، تا شيطان گمراهشان كند، زيانكارند.

آنان که هدايت تشريعی خدا را بپذيرند و بدان عمل کنند، از عنايت خاص و هدايت تکوينی الاهی بهره مند شوند و هدايت يافتگان حقيقی اند؛ امّا خدا کسانی را که با سوء اختيار از هدايت های تشريعی الاهی سر باز زنند و از روی علم و عمد گمراهی اختيار کنند، به حال خود رها می کند و اين همان اضلال کيفری خداست. اينان کسانی اند که اصل سرمايه را باخته و در درّه ضلالت کيفری سرگردان مانده و به خسران ابدی گرفتار شده اند.

دام سخت است، مگر يار شود لطف خدا

ورنه انسان نبرد، صرفه ز شيطان رجيم

بسا از آن رو، در مورد «هدايت يافتگان» كلمه‏ ى مفرد «الْمُهْتَدِي» به كار رفته و در مورد گمراهان به صورت جمع آمده: «الْخاسِرُونَ»، آن باشد كه راه هدايت يافتگان يكى است و با هم متّحدند، امّا منحرفان، متفرّقند و راه هاشان متعدّد است.

جان گرگان و سگان هر يك جداست

متّحد جان‏ هاى شيران خداست‏

از امام صادق (ع) پرسيدند: چرا خدا تمام بندگانش را مطيع و موحّد نيافريد؟ حضرت فرمودند: اگر چنين مى ‏شد، ديگر ثواب و عقاب معنا نداشت؛ زيرا آنان مجبور بودند و اختيارى نداشتند، امّا خداوند انسان را مختار آفريد و علاوه بر عقل و فطرت، با تعاليم ‏پيامبران و كتب آسمانى مسير هدايت او را روشن نمود و او را به طاعت فرمان داد و از نافرمانى نهى كرد، تا فرمانبرداران از عاصيان مشخّص شوند. گرچه تمام اسباب طاعت و عصيان را خدا آفريده ؛ امّا به چيزى امر يا نهى نكرده مگر آن كه انسان مى ‏تواند ضدّ آن را نيز انجام دهد و مجبور نباشد. (بحارالانوار، 3/ 6 )

هدايت و اضلال الاهی نه اجبار دارد و نه بی حساب است؛ بلکه فراهم ساختن زمينه‏ های هدايت و يا باز گرفتن زمينه ‏های هدايت است، آن هم به خاطر اعمال نيك و بدی، كه انسان انجام می دهد؛ ولی در هر حال تصميم نهايی با خود انسان است.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر