تفسیر قرآن

شيطان با سوگند نصيحت خواه بودن، آدم و همسرش را به سقوط كشاند، يعني رفتند و از آن شجره ممنوعه خوردند؛ و با خوردن از آن شجره شرمگاهشان هويدا شد و در نتيجه مجبور شدند خود را با برگ درختان بپوشانند، كه در اين موقع پروردگارشان آن ها را ندا داد: مگر من شما را از نزديك شدن به آن درخت نهي نكردم و به شما نگفتم، كه شيطان دشمن آشكار شماست؟

شجره ی ممنوعه چه درختي بوده؟ شجره ممنوعه بنا بر تفسير معروف «گندم» بوده؛ چون در عربي شجر به معني بوته هم به كار مي رود؛ چنان كه از بوته كدو به «شَجَرَةٌ مِن يَقطينٍ» (صافّات 146) ياد شده؛ و ديگري تفسير «معنوي» كه در روايات از آن به «حسد» تعبير شده است؛ زيرا طبق اين روايات، آدم پس از ملاحظه ی مقام و موقعيّت خود چنين تصوّر كرد، كه مقامي بالاتر از مقام او وجود نخواهد داشت؛

ولي وقتی خدا او را به مقام جمعي از اوليا از فرزندان او (پيامبر اسلام و خاندانش (ع) آشنا ساخت، او حالتي شبيه به حسد پيدا كرد و همين شجره ممنوعه بود، كه آدم مأمور بود به آن نزديك نشود.

البتّه حسد آدم حرام نبوده و تنها يك احساس نفسانى بدون عمل بوده و احساس نفسانی تا به عمل نینجامد حرام و گناه نیست.

بنا بر آيات و احاديث هيچ پيامبري مرتكب گناه نمي‏ شود و مقام پيشوايي خلق به گناهكار واگذار نمي شود؛ بنابراين، نسبت عصيان به پيامبران از جمله آدم «عصيان نسبي» و «ترك اوليٰ» است؛ نه گناه مطلق، كه شامل هرگونه ترك واجب و انجام حرام است؛ و اولياء الله ترك اوليٰ را براي خود گناه تلقّي كرده و از انجام آن ها توبه مي كنند.

نهي آدم از خوردن از شجره ممنوعه هم نهي مولوي نبوده كه بر او لازم باشد؛ بلكه نهي ارشادي بوده، كه برايش اثر نامطلوب داشته، مانند نهي پزشك از خوردن فلان غذا براي بيمار، كه اگر بخورد به زحمت مي افتد.

خداوند هم شيطان را با ماهيّتی پليد نيافريده، بلكه اين خود شيطان بود، كه با اختيار نافرمانی خدا کرد و خود را بدبخت نمود، و اگر ماهيّتش پليد بود، سال ها به تسبيح و تقديس مشغول نبود. همان گونه كه خدا فرعون و ابن ملجم را هم بد نيافريده؛ بلكه آنان نيز همچون ديگر آدميان بودند و با اختيار خود منحرف شدند.

از امام رضا (ع) سؤال شد: درختى كه مورد نهى قرار گرفت آيا گندم است يا انگور و يا چيزی ديگر؟ ‏فرمود: «درختان بهشتى ميوه ‏هاى متنوّع دارند، تمام اقوال را شامل مى ‏شود». (عيون‏الاخبار، ج 1، ص 30(ص) )

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر