تفسیر قرآن

بدين سان كه از پيش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ‌ و خلاصه از هر طرف يعني از هر راه ممكن به سراغشان مي روم،‌ تا آن ها را گمراه كنم؛ از اين رو، اكثر آن ها را شكرگزار نخواهي يافت.

كلام ابلیس به دو حقيقت اشاره دارد: يكى اين كه سبب اضلال دیگران همان ضلالتى است كه در خودش است و مانند آتش كه به هر چيز برخورد از حرارتش در آن اثر مى‏ گذارد؛ ديگر اين كه آن چيزى كه ابليس خود را به آن تماس مى ‏دهد، شعور انسانى و تفكّر حيوانى اوست كه مربوط به تصوّر اشياء و تصديق به سزاوار و غير سزاوار آن هاست

امام باقر (ع) فرموده: منظور از آمدن شيطان از «جلو» سبك جلوه دادن آخرت است كه در پيش رو دارد؛ و از «پشت سر» زينت دادن مال و ثروت و بخل از پرداخت حقوق واجب به خاطر فرزندان و وارثان است و منظور از «طرف راست» سبك جلوه دادن عبادات و معنويّات است‌ و منظور از «طرف چپ» شيرين كردن لذّات و شهوات است. (مجمع)

چون آدم از تسلّط شيطان بر خود آگاه شد، به درگاه خدا ناليد و خداوند فرمود: نترس؛ گناه را يكي و ثواب را ده تا حساب مي كنم، راه توبه هم باز است. (نورالثّقلين)

البتّه شيطان منحصر به جنّی نيست، بلکه به حکم «الخَنّاس الَّذی يُوَسوِسُ فی صُدورِ النّاسِ، مِنَ الجِنّةِ والنّاس» انسان های شيطان صفت نيز همين حکم را دارند.

چنان که اميرمؤمنان (ع) در نامه ای که به «زياد بن ابيه» نوشته، در وصف معاويه فرموده: «وَ قَد عَرَفتُ اَنَّ مُعاوِيَةَ کَتَبَ اِلَيکَ يَستَزِلُّ لُبَّکَ وَ يَستَفِلُ غَربَکَ، فَاحذَرهُ؛ فَاِنَّما هُوَ الشَّيطان، يَأتی الَمَرءَ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ وَ عَن يَمينِهِ وَ عَن شِمالِهِ، لِيُقتُحِمَ غَفلَتَهُ وَ يَستَلِبَ غِرَّتَهُ:

اطّلاع يافتم، که معاويه نامه ای نوشته، تا عقلت را بلغزاند و اراده ات را سست کند، از او بترس، که شيطان است و از پيش رو و پشت سر و از راست و چپ به سوی انسان می آيد، تا در حال فراموشی او را تسليم خود سازد و شعور و درکش را بربايد» (نهج البلاغه، نامه 44)

در حديث است: چون شيطان سوگند خورد از چهار طرف در كمين انسان باشد تا او را منحرف کند، فرشتگان از روى دلسوزى گفتند: پروردگارا، اين انسان چگونه رها خواهد شد؟ خداوند فرمود: دو راه از بالاى سر و پايين باز است، هرگاه انسان دستى به دعا بر دارد يا صورت بر خاك نهد، گناهان هفتاد ساله ‏اش را مى ‏بخشايم. (تفسيركبير فخر رازى)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر