تفسیر قرآن

آن گاه به بيان ديگری از حال مؤمنان و كافران پرداخته می فرمايد: كسی را که خدا بخواهد هدايت كند، سينه ‏اش را برای پذيرش حق و اسلام می گشايد، تا در نتيجه تسليم اوامر پروردگارش باشد و از عبادتش استنكاف نورزد؛ و كسی را كه بخواهد به خاطر لجاجت و عنادش با حق گمراه سازد، سينه‏ اش را چنان تنگ می كند، كه گويي مى‏ خواهد به آسمان بالا رود. خداوند کسانی را که ايمان نمی آورند اين چنين به پليدی و نکبت دچار می سازد.

منظور از هدايت و اضلال الاهى، فراهم ساختن مقدّمات پذيرندگان حق و هدايت و عدم آمادگى مقدّمات براى کسانی است که آمادگی پذيرش حق و اعمال صالح ندارند. و شرايط درونی و بيرونی برای هر يک از اين دو دسته همواره فراهم است؛ ولی هيج يک از دو دسته هم در پيمودن راه خوب يا بد مجبور نيستند.

هدايت و ضلالت الاهى، فراهم كردن اسباب هدايت براى شايستگان و پرهيزکاران؛ و از بين بردن اسباب، براى نااهلان و معاندان است. بنابراين نه پرهیزکاران در پيمودن راه هدایت مجبورند و نه گمراهان در راه ضلالت مجبورند؛ بلکه هدايت و ضلالت الاهى در واقع مكمل راهی است كه خود انتخاب كرده ‏اند.

شرح صدر، گسترش افق عقل و فكر، و بلندى روح، براى پذيرش حقّ و هدايت است و اين هم نيازمندِ گذشتن از هواها و هوس ها است. نتيجه‏ شرح صدر، بصيرت و نورانيّت همراه با قلب رقيق و حق‏ پذير است.

به نقل ابن مسعود وقتی اين آيه نازل شد از پيامبر (ص) پرسيدند: شرح صدر چيست؟ فرمود: «نورٌ يَقذِفُهُ اللهُ فی قَلبِ مَن يَشاءُ فَيَنشَرِحُ لَهُ صَدرُهُ وَ يَنفَسِحُ‏: نوری است كه خدا در قلب هر كس بخواهد مى ‏افكند و در پرتو آن، روح او گشاده می شود». پرسيدند: آيا نشانه ‏ای دارد، كه با آن شناخته شود؟ فرمود: نَعَم، اَلاِنابَةُ اِلی دارِ الخُلودِ وَالتَّجافی عَن دارِ الغُرورِ وَالاِستعدادُ لِلمَوتِ قَبلَ نُزولِ المَوتِ‏: آری، نشانه‏ اش توجّه به سرای جاودان و دامن‏ بر چيدن از زرق و برق دنيا و آماده شدن برای مرگ (با ايمان و عمل صالح) پيش از آن كه مرگ فرا رسد. (درّ منثور)

امام رضا (ع) در معناي اين آيه فرموده: خداوند هر كس را كه بخواهد در دنيا به سوى ايمان و در آخرت به سوى بهشت و دار كرامت خود هدايت كند او را براى تسليم بودن در برابر اوامر خود و وثوق و اطمينان داشتن نسبت به ثواب و پاداشش شرح صدر مى‏ دهد و هر كافر و گنهكارى را كه بخواهد از بهشت و دار كرامتش گمراه سازد در اثر كفر و نافرمانى سينه‏ اش ‏را تنگ و كم ظرفيت مى‏ كند تا در ايمانش متزلزل شده؛ اضطرابش به حدى رسد كه گويا به آسمان بالا مى ‏رود. (عيون 1/ 131 ح 27)

حضرت موسیٰ (ع) همين كه مأمور تبليغ شد، به خداوند عرض کرد: «رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي» (طه 25)؛ ولی پيامبر اكرم (ص) بدون درخواست، خدا به او سعه‏ صدر عطا فرمود. «أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ». (سوره شرح 1)

امام رضا (ع) فرمود: نشانه‏ سعه صدر، تسليم خدا بودن، اطمينان به او داشتن و دلگرم شدن به وعده‏ هاى الاهى است و نشانه ضيق صدر، ترديد و اضطراب است. (تفسير كنزالدقائق)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر