تفسیر قرآن

آن گاه براي اين كه بعضي نپندارند وقتي خدا مراقب آن هاست؛ پس خودش هم موجودى است مادّى و جسمانى و ديده مي شود، لذا مي فرمايد: چشم ها او را نمي بينند، امّا او چشم ها را ادراك مي‏ كند؛‌ چون او عالى ‏تر از جسميّت و لوازم جسميّت است.

چون خدا «لطيف» به معناى رقيق و نفوذ كننده و «خبير» خبره و مطلع است؛ وقتى خداى تعالىٰ به هر چيزى محيط باشد، قهراً شاهد و ناظر بر هر چيزى خواهد بود و پيدا و پنهان هر چيزى را خواهد ديد.

بنا بر دلائل عقلى خدا هرگز با چشم ديده نمی شود، زيرا چشم تنها قادر به ديدن اجسام است و خدايی كه نه جسم است و نه جسمانی، با چشم مشاهده نخواهد شد.

امام صادق (ع) فرمود: خداى تعالىٰ را نمى‏ توان وصف كرد، و چگونه وصف او ممكن است و حال آن كه خودش در كتاب خود فرموده: «وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ» چون از اين آيه برمى‏ آيد كه به هيچ قدرى توصيف نمى ‏شود مگر آن كه او از آن قدر افزون است. (كافى ج 1 ص 103 ح 11)

يكي از دانشمندان يهود به علي (ع) عرض كرد: اي اميرالمؤمنين، آيا پروردگارت را ديده اي؟ فرمود: واي بر تو، من پروردگاري را كه نبينم عبادت نمي كنم. گفت: چگونه او را ديده اي؟ فرمود: واي بر تو، چشم ها به مشاهده او را درك نمي كنند، بلكه او را دل ها با حقايق ايمان درك مي كنند. (توحيد صدوق، باب ماجاء في الرّؤيه، ح 6 )

محمّد فضل گويد:‌ از حضرت ابوالحسن (ع) پرسيدم: آيا پيامبر (ص) پروردگارش را ديده است؟ فرمود:‌ آري، با قلبش. آيا نشنيده اي خداوند مي فرمايد: «ماكَذَبَ الفُؤادُ مارَأيٰ: او را با چشم نديده، بلكه او را با قلب ديده است. (توحيد صدوق، باب ماجاء في الرّؤيه، ح 17)

چون حضرت موسی‏ٰ (ع) از زبان مردم درخواست ديدن خدا را نمود، پاسخ شنيد: «لَن تَرانِي: هرگز مرا نخواهى ديد. (اعراف 7 /143)

اسماعيل بن فضل گويد: از امام صادق (ع) پرسيدم: آيا خداي تعاليٰ در قيامت ديده مي شود؟ فرمود: خدا منزّه و بزرگ تر از اين حرف هاست. چشم ها نمي بينند جز آنچه داراي رنگ و كيفيّت باشد و خدا آفريننده رنگ ها و كيفيّت هاست. (الميزان)

حنابله و اشاعره گفته‏ اند: خدا در قيامت ديده می شود و به آياتی همچون «اِلیٰ‏ رَبِّها ناظِرَةٌ» (قيامت 23) استدلال می كنند و به گفته نويسنده تفسير المنار: «هذا مذاهب اهل السنة والعلم بالحديث: اين عقيده اهل سنت و دانشمندان حديث است (تفسير المنار)؛ غافل از آن كه مراد از «نظر به خدا» نگاه با چشم دل است؛ زيرا ديدن با چشم سر، جايی است، كه چيزی دارای جسم، مكان، رنگ و... باشد و همه‏ اين ها نشانه‏ نياز است؛ و خدا از هر نقصی مبرّاست.

«بصر» هم به معناى چشم است و هم بصيرت. (مفردات راغب). بنابراين، معنای آيه چنين است: نه چشم ظاهرى خدا را مى‏بيند و نه دل به عمق معرفتش می رسد.

چيزی كه سبب شده اهل تسنّن از عقيده رؤيت خدا دفاع كنند وجود اين مطلب در كتب های صحيح آن هاست، ولی بهتر است، كه به حکم اين آيات محکم و به حكم عقل، مجعول بودن آن روايات و بی اعتبار بودن آن كتاب هاشان را اعلام کنند.

امام رضا (ع) فرمود: «لايَقَعُ الاَوهامُ ولايُدرَكُ كَيفَ هُوَ: افكار و اوهام بر خدا احاطه ندارند و ذات او آن گونه كه هست قابل ادراك نيست. (تفسير برهان)

امام على (ع) مى ‏فرمايد: نه تنها چشم او را نمى ‏بيند، بلكه وهم و فكر نيز نمى‏ تواند بر او احاطه پيدا كند. (تفسير صافى)

سعدى در بيان اين مطلب مى‏ گويد:

اى برتر از خيال و قياس و گمان و وهم وز آنچه گفته‏ اند و شنيديم و خوانده‏ ايم‏

مجلس تمام گشت و به آخر رسيد عمر ما همچنان در اوّل وصف تو مانده ‏ايم

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر