تفسیر قرآن

بعد از بيان حشر و نشر و حسابرسي انسان ها و پاداش و كيفر آن ها، در مورد حشر و رستاخيز همه موجودات زنده مي‏ فرمايد: هيچ جنبنده اي در زمين و هيچ پرنده اي كه با بالش پرواز مي كند،‌ نيست، مگر اين كه آن ها هم امّت هايي همانند شما هستند. يعني آن ها هم داراي شعور و ادراك اند، خدا را مي ‏شناسند و به اندازه دركشان او را تسبيح و تقديس مي ‏گويند.

ما در كتاب از توضيح هيچ چيز فروگذار نكرده ايم، آن گاه همه به سوي پروردگارشان محشور مي گردند».

ممكن است منظور از كتاب قرآن مجيد باشد، چون تمام اموري كه مربوط به هدايت انسان باشد، به صورت كلّي يا جزيي در آن وجود دارد. و ممكن است منظور كتاب بزرگ «عالم هستي» باشد، كه در زبان دين از آن به لوح محفوظ تعبير مي شود. و ممكن است منظور هر دو باشد؛ چون هر دو در نوع خود كامل اند.

و بدين ترتيب، به مشركان اخطار مي‏ فرمايد: خداوندي كه براي حيوانات نيز حشر و نشر قرار داده، چگونه ممكن است براي شما حشر و رستاخيزي قرار ندهد!؟

زندگي حيوانات مخصوصاً بعضي از آن ها مثل مورچه و موريانه و زنبورعسل، كه طرز اداره اجتماعشان حاكي از شعور بالاي آن هاست. جريان رفتن هدهد به منطقه «سبا و يمن» و آوردن خبر براي سليمان (ع) از ملكه سبا و آفتاب پرستي مردم آن ديار؛ آياتي كه از سجده همه موجودات براي خدا خبر مي دهند،

مانند: «يُسَبِّحُ لِلَّهِ ما في السَّماواتِ وَ ما في الاَرضِ (جمعه 1)؛ و آيه: «وَ اِذَا الوُحوشُ حُشِرَت» (تكوير 5) كه از محشور شدن حيوانات خبر مي دهد، افتخار سليمان (ع) به اين كه خدا زبان پرندگان را به او آموخته «وَ عُلِّمنا مَنطِقَ الطَّيرِ» (نمل 16) همه دلالت بر شعور حيوانات و حشر و نشر آن ها دارند.

«علّامه طباطبائی» می فرماید: در كتابى كه كلام او است و بر بشر وحى شده، کوتاهی نكرده و هر چيزى را كه معرفتش براى بشر نافع و موجب سعادت دنيا و آخرت آنان است، بدون هيچ مسامحه بيان فرموده. و از جمله چيزهايى كه دانستنش براى بشر مفيد است اين است كه خداى تعالى در باره امت‏ها و انواع حيوانات هم كوتاهى نكرده است و در آيه مورد بحث هم همين معنا را تذكر مى‏ دهد، و حقيقت آنچه را كه خداوند از سعادت وجود به حيوانات بخشيده و آنها را امت ‏هاى زنده‏ اى قرار داده كه با هستى خود به سوى خدا در حركت و تكاملند، و سرانجام هم مانند انسان به سوى او محشور مى‏ شوند، بيان مى كند.

و جمله «ثُمَّ إِلى‏ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ» عموميت حشر را به حدى كه شامل حيوانات هم مى‏ شود، بيان مى‏ كند، و از آن بر مى ‏آيد كه زندگى حيوانات، نوعى از زندگى است كه مستلزم حشر به سوى خداوند است، همانطورى كه زندگى انسانى مستلزم آن است؛ لذا ضمير «هم» را كه مخصوص ذوى العقول و صاحبان شعور است در باره حيوانات به كار برده و فرموده: «اِلىٰ رَبِّهِم» و نفرموده: «اِلىٰ رَبِّها». و اين خود اشاره است به اين كه ملاك اصلى رضاى خدا و سخطش و ثواب و عقابش در حيوانات نيز هست. (المیزان)

ابوذر ‏نيز گفته: ما خدمت پيامبر (ص) بوديم، كه دو بز به يكديگر شاخ زدند، پيغمبر (ص) فرمود: مي دانيد چرا اين ها به يكديگر شاخ زدند؟ عرض كرديم: نه، پيامبر (ص) فرمود: ولي خدا مي‏ داند و به زودي در ميانشان داوري خواهد كرد. (مجمع)

امام رضا (ع) فرمود: خداى عز و جل پيغمبر ما را قبض روح نكرد مگر بعد از آنكه دين را برايش تكميل نمود، و قرآن را كه در آن بيان هر چيزى است، نازل فرمود، و در آن حلال و حرام و حدود و احكام و جميع مايحتاج بشر را بطور كامل شرح داد و خودش در اين كتاب فرمود: «ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‏ءٍ: ما در اين كتاب هيچ چيزى را فرو گذار نكرديم». (كافى ج 1 ص 198 ح 1)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر