تفسیر قرآن

سوره ی انعام مكّي است و 165 آيه دارد. محتو اي اين سوره همچون سایر سوره هاي ديگر مكّي، دعوت به اصول سه گانه : توحيد، نبوّت، معاد و مبارزه با انواع شرك مي باشد.

هر چند غرض اصلی سوره همان توحيد خدای تعالیٰ است، به طوری که در آن ده ها استدلال توحيدی آمده است؛ و اين که پروردگار انسان همان پروردگار تمام عالميان است، پروردگاری كه به منظور بشارت و انذار بندگانش پيغمبرانی فرستاده، تا آن ها را به توحيد و شناخت و عبادت پروردگارشان و دين حق او هدايت کنند.

امام صادق (ع) فرموده: سوره انعام يك باره نازل شده و هفتاد هزار فرشته آن را با تسبيح و تهليل و تكبير بدرقه كردند؛ پس آن را بزرگ داريد، كه اسم جلاله «الله» هفتاد بار در آن آمده است و اين فرشتگان تا روز قيامت براي قاريش تسبيح مي كنند. (تفسير قمي)

در اين آيه بعد از ذكر بسم الله مي فرمايد: ستايش از آن خداوندي است كه آسمان ها و زمين را آفريده و تاريكي ها و روشني را پديد آورده؛ با اين همه، كافران براي پروردگارشان همتا قرار مي دهند.

اميرمؤمنان (ع) فرموده: اين آيه به سه گروه از منحرفان پاسخ مي-گويد:‌ مادّي ها كه منكر آفرينش و حدوث خلق اند، دوگانه پرستان كه براي نور وظلمت دو مبدأ قائل اند ومشركين كه براي خدا شريك قائلند.(نورالثّقلين)

بنا بر «ثُمَّ» توحيد اصل است و شرك انحرافي و بعدها پيدا شده است.

اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَالاَرضَ» برای اثبات توحيد خالقی است؛ زيرا با اصل آفرينش بر خالقيّت آفريدگار استدلال شده است؛ چون موجودات نه مستقل اند تا نياز به فاعل و خالق نداشته باشندو نه بی فاعل اند؛ پس نيازمند فاعل اند و فاعل آن ها مثل خودشان نيست؛ بلکه موجودی است مستقل و بی نياز و آن خدای تعالیٰ است.

اوّلين آيه‏ اين سوره، به «آفرينش نظام هستى»، دوّمين آيه به «آفرينش انسان» و سوّمين آيه به نظارت بر «اعمال و رفتار انسان» اشاره دارد.

«جَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنّورَ» بر توحيد ربوبی دلالت دارد؛ زيرا آمد و شد ظلمات و نور سبب پيدايش شب و روز و اختلاف شب و روز از نظر مدّت سبب پيدايش چهار فصل می شود و اين اختلافات هم سبب پيدايش موجودات زنده از جمله انسان بر روی زمين شده است. و اين ها هم نشان دهنده مدبّری حکيم و دانا و تواناست، که آن ها را بدين نظم و نسق قرار داده است و آن هم خدای تعالیٰ است. پيدايش شب و روز هم بر اثر حرکت زمين است؛ پس زمين محرّّکی دارد و آن خداوند دانا و تواناست.

آن گاه می فرمايد: «ولی کافران و مشرکان با ديدن اين آيات الاهی در آسمان و زمين و ظلمات و نور به جای ايمان به آفريدگار و پروردگار واحد آن ها، از او عدول کرده و به غير خدا معتقد می شوند و غير خدا را عِدل و مساوی او قرار می دهند.»

بعضي گفته اند: از آن رو، «خلق» در باره آفرينش زمين و آسمان به كار رفته و «جعل» در مورد نور و ظلمت،‌ كه خلقت در باره اصل وجود چيزي است و جعل در باره خواص و آثار وجود چيزي و نور و ظلمت هم جنبه تبعي دارند؛‌ ولي بعضي ديگر گفته اند:‌ خلقت در مورد اموري چون آسمان و زمين به كار مي رود، كه از تركيب اشياء گوناگون حاصل شده باشند؛ ولي جعل در مورد نور و ظلمت به کار می رود، كه تركيبي نيستند.

در قرآن كريم نور همواره به صورت مفرد و ظلمت به صورت جمع آمده؛‌ زيرا ظلمت عدم نور است و بسته به دوري و نزديكي از منبع نور متفاوت مي باشد؛ بر خلاف نور كه امري وجودي است و مراتبش هم به سبب خود نور يعني شدّت و ضعف نور است. از طرفی حقّ يكى است و راه هاى باطل بسيار. نور نشانه‏ وحدت و ظلمات نشانه‏ پراكندگى است.

افترای دروغ بر خدای تعالیٰ قائل شدن شريك برای او، ادّعای نبوّت، نسبت دادن حكمی به خدا به دروغ و تكذيب پيامبری است، كه دارای معجزات است.

«خَلَقَكُم مِن طين» يا اشاره به آدم (ع) است،كه اصل همه انسان‏هاست و بي‏واسطه از گِل آفريده شد و يا اشاره به همه انسان‏ها؛ يعني خدا شما انسان‏ها را از گِل آفريد. چون همه از انعقاد نطفه تا مرگ از مواد غذايي تغذيه می کنند که از آب و خاك اند.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر