تفسیر قرآن

وليّ و سرپرست شما تنها سه كس اند: خدا و پيامبر و كساني كه ايمان آورده ‏اند و نماز را بر پا مي ‏دارند و در حال ركوع زكات مي ‏دهند.

سائلي وارد مسجد شد و اظهار نياز کرد؛ امّا کسي به او چيزي نداد، علي (ع) که در رکوع بود، انگشتر خود را به آن سائل داد. در اين موقع فرشته ی وحي نازل شد و اين آيه را بر پيامبر (ص) خواند. پيامبر (ص) رهسپار مسجد شد و در خارج مسجد به سائل برخورد کرد، از او پرسيد: آيا کسي به تو چيزي داد؟ گفت: بله، يا رسول الله، آن شخص، (با اشاره به علي) (ع)) اين انگشتر را به من داد.

پيامبر (س) پرسيد: در چه حال بود؟ گفت: در حال رکوع. در اين حال پيامبر (ص) صدا را به تکبير بلند کرد و آيه ی فوق را که در شأن علي (ع) نازل شده بود و به «آيه ی ولايت» معروف شد، بر مردم تلاوت فرمود.

در کتاب احقاق الحق 2/399 از 85 کتاب تاريخ و حديث و تفسير اهل تسنّن آمده: اين حديث در شأن علي (ع) آمده، از جمله تفسير طبري، تفسير کبير فخررازي، تفسير درّمنثور سيوطي، تفسير نيشابوري، تفسير روح المعاني آلوسي، تفسير فتح القدير قاضي شوکاني، تذکره سبط ابن جوزي ص 18 و کنز العمّال حديث 1736)

جای تعجّب است، که چگونه بعضی از روی تعصّب اين همه احاديث را ناديده می گيرند، در حالى كه در شان نزول آيات ديگر به يك يا دو روايت قناعت مى ‏كنند؟

آيات گذشته نهی از پذيرش ولايت يهود و نصارا بود، اين آيه در باره ی ولايت و سرپرستی و مديريّت است، که با کلمه «اِنَّما» که حصر است بيان می دارد که تنها خدا و پيامبر و علی ولی و سرپرست مؤمنين اند.

اشكال ـ‌ بعضي گفته اند: «وليّ» در اينجا به معني ياري دهنده است.

پاسخ:‌ آنچه در مقام صدقه با نزول آيه تناسب دارد، وليّ به معني رسيدگي كننده به امور مردم است، نه به معناي ناصر و ياري دهنده؛ زيرا چه معني دارد خداوند براي يادآوري فضيلت تصدّق، آيه اي نازل كند و تنها بخواهد اين معني بديهي را تذكّر دهد، كه علي (ع) ياور مؤمنان است.

بر فرض هم كه مقصود از وليّ در اين جا ناصر باشد، در اين صورت هم منحصر ساختن كلمه ياري دهنده به خدا و رسول و علي (ع) رسيدگي به امور آنان را نيز در بر مي گيرد. و يا مي رساند، كه ياري ديگران نسبت به ياري خدا و پيامبر (ص) و علي (ع) قابل ذكر نيست، كه در اين صورت هم يكي از لوازم امامت، ياري كامل مؤمنين است.

خلاصه ولايت را به هر معنايي بگيريم، در انحصار خدا و پيامبرش و علي (ع) مي رساند علي (ع) از تمام مردم برتر است‌ و در نتيجه بايد بعد از پيامبر (ص) امام و پيشواي مردم باشد.

اشكال: اگر منظور آيه علي (ع) است، چرا موصول ها و ضميرها به صورت جمع هستند؟

پاسخ: اوّلاً، در آيات بسياري لفظ جمع به کار رفته و مقصود مفرد است؛‌ مثلاً در شأن نزول آيه: «يَقولونَ لَئِن رَجَعنا اِلَي المَدينَةِ لَيُخرِجَنَّ الاَعَزُّ مِنهَا الاَذَلَّ: مي گويند: اگر به شهر برگشتيم، آن کس که عزيزتر است، آن کس را که ذليل تر است بيرون مي کند.» (منافقون 8) که مفسران گفته اند: گوينده آن عبدالله اُبَي است و نيز در مورد آيه‌ مباهله كه مي فرمايد: زنانمان را بخوانيم «نِساءَنا»‌، مفسّرين اتّفاق دارند كه رسول خدا (ص) با آن كه زنان متعدّدي داشت،‌ تنها حضرت زهرا را همراه برد.

اشكال اگر گفته شود: «چرا در قرآن براي مفرد لفظ جمع آمده؟» گوييم: قرآن كريم کتابي است براي همه و در اينجا به قول زمخشري در کشّاف، هر چند مقصود از مؤمنيني که در حال رکوع زکات مي دهند، علي (ع) است؛ ولي از آن رو، با لفظ جمع آمده، که اين باب به روي ديگران هم باز باشد و از اين کارها بکنند.

مبالغه‏ هايى هم كه در باره قيمت آن انگشتر كرده ‏اند، سند معتبر ندارند.

امام باقر (ع) فرمود: خداوند پيامبرش را دستور داد، كه ولايت على را مطرح كند و اين آيه را نازل كرد. (نورالثّقلين)

امام صادق (ع) فرمود: على (ع) هزاران شاهد در غدير خم داشت، ولى نتوانست حقّش را بگيرد؛ ولی اگر مسلمانی دو شاهد داشته باشد، حقّش را مى ‏گيرد» (نورالثقلين).

ولايت فقيه در راستاى ولايت امام معصوم است. در مقبوله‏ عمر بن حنظله از امام صادق (ع) آمده: به حکومت آن كه حديث ما را روايت كند و در حلال و حرام ما نظر نمايد و احكام ما را بشناسد. راضى باشيد كه من او را حاكم قرار دادم. (كافى 1/76)

اسلام، هم دين ولايت است و هم دين برائت. هم جاذبه دارد و هم دافعه. آيات قبل، از پذيرش ولايت يهود و نصارا نهى كرد، اين آيه ‏فرموده: خدا و رسول و كسى را كه در ركوع انگشتر داد، ولىّ خود قرار دهيد.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر