سوره حمد

سوره حمد ( 7 )

صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ



پخش قاری سوره شماره آیه
محمد صدیق منشاوی سوره حمد 7
عبدالباسط محمد عبدالصمد سوره حمد 7
محمود خلیل الحصری سوره حمد 7
پخش قاری شماره صفحه ردیف
مصطفی اسماعیل 1 1
محمد صدیق منشاوی 1 2
- - - - 3

معنای آیه

راه آنان که به آنها انعام فرمودی، نه راه کسانی که بر آنها خشم فرمودی (قوم یهود) و نه گمراهان (چون اغلب نصاری)


تفسیر

آن گاه در توضيح صراط المستقيم مي فرمايد: صراط مستقيمی که مطلوب عبد سالک است، راه کساني است که به آن ها نعمت هدايت عطا فرموده اي که با آن هدايت، توفيق پيمودن صراط مستقيم را يافتند، نه راه آنان که بر اثر عقايد انحرافی و اعمال زشت مورد غضبت واقع شده اند و نه راه آنان که صراط مستقيم را رها کرده و در بي راهه ها گمراه و سرگردان شده اند.

هدايت هم که نشان دادن هدف به وسيله نشان دادن راه است، كار خداست، که وسيله‏ اى فراهم مى ‏كند، تا مطلوب و هدف براى هر كه او بخواهد روشن گشته و در مسير زندگى به هدف نهايى خود برسد. فَمَنْ يُرِدِ اللهُ أَنْ يَهْدِيَهُ، يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ، خداوند هر كه را بخواهد هدايت كند، سينه او را براى اسلام پذيرا نموده و ظرفيت مي دهد.» (انعام آيه 125)

خداى سبحان در كلام مجيدش براى نوع بشر و بلكه براى تمامى مخلوقات خود راهى معرفى كرده، كه از آن راه بسوى پروردگارشان سير مى‏ كنند؛ اََلا اِلَى اللهِ تَصِيرُ الاُمُورُ: آگاه باش، كه همه امور به سوى خدا برمى‏ گردند.» (شورىٰ 53)؛ ولی تنها یکی از راه های به سوی خدا مستقیم است: وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ؟ و اين كه مرا بپرستى كه اين است صراط مستقيم)؟. (يس 61)؛ پس راه به سوى خدا دو تاست، يكى دور و يكى نزديك، راه نزديك راه مؤمنين و راه دور راه غير ايشان است و پر واضح است، كه صراط مستقيم که صراط مؤمنین است، طريق «مغضوب عليهم» و طريق «ضالّين» نيست و صراط مستقيم صراطى است كه شرك و ظلم و ضلالتى در آن راه نمى‏ يابد.

نعمت به معني آسايش و وسيله ی زندگي است؛ ولي برخلاف پندار بعضي که نعمت را در خوراک و پوشاک و مسکن و رفاه در زندگي مادّي مي دانند، از آيه ی: «وَ مَن يُطِعِ اللهَ وَالرَّسولَ فَاُولَئِكَ مَعَ ٱلَّذينَ اَنعَمَ اللهُ عَلَيهِم مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ وَ حَسُنَ اُولَئِكَ رَفيقاً: کساني که دستورات خدا و پيامبر را اطاعت نمايند، خدا آن ها را با کساني قرار مي دهد، که مشمول نعمتش ساخته است، که عبارتند از: پيامبران و راستان و شهيدان و صالحان و آنان رفيقان خوبي هستند. (نساء 4/ (ص) 9)، بر مي آيد، افرادي که خداوند بدان ها نعمت داده، منحصر به چهار دسته اند: پيامبران، صدّيقين، شهدا و صالحين.

در صف مقدّم پيامبران اند، که راه سعادت و هدايت را از جانب خدا براي بندگان مي آورند. در درجه دوّم جانشينان راستين پيامبران (صدّيقين) که در پيروي از انبيا صداقت دارند. در درجه سوّم شهدا که در راه تحقّق اهداف انبيا جان خود را فدا مي کنند و بالاخره صالحان با پيروي از دستورات انبيا، اجتماعي پاک به وجود مي-آورند؛ و از آنجا که ختم نبوّت شده، ما در نمازهايمان پيوسته از خدا مي خواهيم که ما را جزء صدّيقين، شهدا و صالحين قرار دهد و در يکي از اين سه طبقه انجام وظيفه کنيم.

انسان در تربيت، نيازمند الگو مى‏ باشد. خداوند به ما فرموده: از او بخواهيم ما را در راه انبيا، صدّيقين، شهدا و صالحين، كه مشمول نعمت و الطاف او شده ‏اند قرار دهد و از دو راه انحرافى يعنی غضب شدگان و گمراهان مصون دارد.

اهل بيت (ع) فرموده اند: مِنَ ٱلنَّبِيِّينَ پيامبر اكرم (ص)، الصّدّيقين علي (ع) ، الشّهداء حمزه و جعفر، ألصّالحين ائمّه هديٰ (ع)، حَسُنَ اُولـئِكَ رَفيقًا‌ مهدي (ع) است. (تفسیر ابوالفتوح)

از اين رو، وقتی در غدير خم علي (ع) به دست پيامبر (ص) به خلافت و امامت مسلمين انتخاب شد، اين آيه نازل شد: «اَليَومَ اَکمَلتُ لَکُم دينَکُم وَ اَتمَمتُ عَلَيکُم نِعمَتي وَ رَضيتُ لَکُمُ الاِسلامَ ديناً: امروز دين شما را برايتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم و اسلام را براي شما به عنوان ديني راضي گشتم.» (مائده 5/3)

پيمودن صراط مستقيم هر چند دشوار است و رهسپارانش که بزرگان هستند، ولی اندک اند؛ امّا بخت يار کسی است که راه را با همسفرانی اندک ولی والامقام طی کند.

امام علی (ع) فرمود: «اَيُّهَا النّاسُ لاتَستَوحِشوا فی طَريق الهُدیٰ لِقِلَّةِ اَهلِهِ: ای مردم، در راه راست از کمی روندگان نهراسيد.» (نهج البلاغه، خطبه 201)

شاهد ديگر بر کمی همسفران صراط مستقيم آن است که خداوند در باره جهنّم فرموده: «لَاَملأنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجِنَّةِ وَالنّاسِ اَجمَعينَ: بی ترديد جهنّم را از جنّ و انس پر خواهم کرد». (سجده 13)؛ ولی در باره ی بهشت نفرموده: «آن را از نيکان پر می کنم.» چون پرکننده ی جهنّم فراوان اند و رهسپران راه درست اندک.

پيامبر اكرم (ص) فرمود: شيعه ی علي کساني هستند، که خدا با ولايت علي(ع) به آن ها نعمت داده، به آن ها غضب نمي کند و گمراه نمي شوند». (معاني الاخبار، ص 36)

امام باقر (ع) فرمود: «وَ نَحنُ مِن نِعَمِ اللهِ عَلیٰ خَلقِهِ: ما از جمله ی نعمت¬های خدا بر خلقش هستيم». (نورالثّقلين)

و رسول اکرم (ص) فرمود: «يعنی اَنعَمتَ علَيهِم بِوِلايَةِ عَلیّ بن ابی طالب». (صافی)

امام صادق (ع) فرمود: «صِراطَ الَّذينَ اَنعَمتَ عَلَيهِم» يعنی محمّد و ذرّيّه اش». (بحار 10/ 61)

امام صادق (ع) فرمود: «اَلمَغضوبِ عَلَيهِم» «ناصبين: دشمنان ائمّه معصومين (ع) و ضالّين «شکّاکين» اند که امام را نمي شناسند. (قمي وعياشي)

پیامبر اکرم (ص) فرمود: مغضوب عليهم يهودند وضالّين نصارا. (قمي وکبیر)

رسول خدا (ص) فرمود: خداي عزّ وجلّ فرموده: فاتحة الکتاب را بين خودم و بنده ام تقسيم کردم، وقتي بنده ام بگويد: «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» مي گويم: بنده ام به نام من شروع کرد، بر من لازم است کارهايش را به اتمام برسانم و حالاتش را بر او مبارک گردانم. و چون بنده ام بگويد: «اَلحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العالَمينَ» مي گويم: بنده ام مرا حمد کرد و دانست نعمت هايش از من است و بلاهايي که از او دفع شده با تفضّل من بوده، پس نعمت هاي آخرت را بر نعمت هاي دنياي او مي افزايم و بلاهاي آخرت را از او برگردانم. و چون بنده ام بگويد: «اَلرَّحمنِ الرَّحيمِ» مي گويم: بنده ام گواهي داد که من رحمان و رحيم هستم، شما را گواه مي گيرم، که بهره اش را از نعمتم زياد نمايم و نصيبش را از عطاي خود فراوان سازم. و چون بنده ام بگويد: «مالِكِ يَومِ الدِّينِ»، مي گويم: شما را گواه مي گيرم، همان طوري که بنده ام اعتراف کرد من صاحب روز جزا هستم، من هم روز حساب حسابش را آسان گردانم و حسناتش را قبول و از سيّئاتش درگذرم. و هنگامي که بنده ام مي گويد: «اِيّاكَ نَعبُدُ» مي گويم: بنده ام راست گفت، تنها مرا مي پرستد، شما را گواه مي گيرم به عبادتش پاداشي دهم، که هر کسي که در عبادت او براي من مخالفش باشد بر او غبطه خورد. و چون بگويد: «اِيّاكَ نَستَعينُ» مي گويم: ینده ام از من کمک خواست و به من پناه آورد، شما را گواهي گيرم که او را در کارش ياري کنم و در مشکلاتش به دادش رسم، و چون بگويد: «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقيمَ» تا آخر سوره، گويم: آنچه بنده ام آرزو کرد به او عطا نمودم و از آنچه که ترسيد ايمنش گردانيدم». (تفاسير صافي و فخر رازی)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رجمت الله قاضیان



شبهات