تفسیر قرآن

اين سوره 120 آيه اي مدنی آخرين سوره ی مفصّل نازل شده است که گفته اند در حجّة الوداع بین مکّه و مدینه چند ماه پيش از رحلت پيامبراكرم (ص) نازل شده و هيچ يك از آياتش نسخ نگشته است. (عياشی)

این سوره شامل معارف و عقايد و احكام اسلامي، ولايت و رهبري، ردّ تثليث، مسائل مربوط به قيامت، مواعظ و قصص، دعوت مردم به تقواي الاهي، وفاي به پيمان ها، عدالت اجتماعي، پيمان شكني هاي بني اسرائيل، تحريم قتل نفس، قصّه هابيل و قابيل، بيان بعضي غذاهاي حلال و حرام و مسائلي راجع به احكام وضو و تيمم مي باشد. نام گذاري آن به «مائده» هم به خاطر ذكر نزول مائده آسماني در آيه 114 آن است.

پيامبر اکرم (ص) فرموده: هركه سوره مائده را بخواند، خدا به عدد هر يهودي و مسيحي به او مزد ‏دهد، ده حسنه برايش ثبت، ده گناه از او محو و ده درجه او را بالا ‏برد. (مجمع)

به نام خداوند بخشنده مهربان. اي مؤمنين، به پيمان ها وفا كنيد. گوشت چهار پايان جز آنچه برايتان بيان مي‏شود بر شما حلال است، جز صيد در حال احرام حجّ يا عمره، که خدا بر اساس حکمتش هرچه خواهد حکم می کند.

ابن عبّاس گفته: هيچ آيه: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا» نازل نشده، مگر آن كه علي (ع) شريف و امير آن است. خدا اصحاب محمّد (ص) را بيش از يك جا عتاب كرده؛ ولي از علي (ع) جز به نيكي ياد نشده است. (عياشي و درّمنثور)

«اَوفوا بِالعُقودِ» شامل هر پيماني است، كه انسان مي بندد، نظير نذر و عهد و پيمان هاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي، تجاري، زناشويي و حتّیٰ پيمان با غيرمسلمان ها و نیز شامل همه پيمان هاى الاهى و دينى است كه خدا از بندگانش گرفته؛ همچون توحيد، نبوت، معاد و احكام تشريعى. اصولاً لحن آيه دلالت دارد خوبى وفاى به عهد از فطريّات بشر است.

وفاى به عهد و پيمان از اساسى ‏ترين شرائط زندگى دستجمعى است و بدون آن هيچ گونه همكارى اجتماعى ممكن نيست، ولی پيمان دو جانبه است؛ با نقض يك طرف، طرف مقابل ملزم به وفادارى نيست.

پيامبر اکرم (ص) فرموده: مَن كانَ يُؤمِنُ بِاللهِ وَاليَومِ الآخِرِ، فَليَفِ اِذا وَعَدَ: هركه به خدا و روز جزا ايمان دارد، به وعده اش وفا كند. (كافي، باب خلف وعده، حديث 2)

و پيامبراكرم (ص) فرمود: «لادينَ لِمَن لاعَهدَ لَه‏ُُ: هر كه پيمان ندارد، دين ندارد.» (بحار 16 /144)

اميرمؤمنان (ع) در نامه معروفش به مالك اشتر مي نويسد: اگر پيماني با دشمنت بستي يا دشمن را در پناه خود امان دادي، به عهد خويش وفادار باش و بر آنچه بر عهده گرفتي، امانتدار باش و جان خود را سپر پيمانت گردان؛ زيرا هيچ يك از واجبات الاهي همانند وفاي به عهد نيست، كه همه ی مردم با تمام اختلافاتي كه در افكار و تمايلات دارند، در آن اتّفاق نظر دارند. (نهج البلاغه، نامه 53)

امام جواد (ع) فرمود: رسول خدا (ص) در ده جا براي علي (ع) از مردم پيمان گرفت؛ آن گاه آیه: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا اَوفوا بِالعُقودِ.» نازل شد (قمي)

امام صادق(ع) فرمود: «ثَلاثٌ لَم يَجعَلُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِاَحَدٍ فيهِنَّ رُخصَةٌ: اَداءُ الاَمانَةِ اِلَى البِرِّ وَالفاجِرِ، وَالوَفاءُ بِالعَهدِ لِلبِرِّ وَالفاجِرِ، وَ بِرِّ الوالِدَينِ بِرِّينَ كانا اَو فاجِرَينِ: سه چيز است كه خدا به هيچ كس اجازه مخالفت با آن را نداده: اداى امانت در مورد هركس خواه نيكوكار باشد يا بدكار، وفاى به عهد در باره هركس خواه نيكوكار باشد يا بدكار و نيكى به پدر و مادر خواه نيكوكار باشند يا بدكار.» (كافى جلد 2 صفحه 162)

مقایسه بين سيره اسلام و سنّتى كه کشورهای قوى با كشورهاى ضعيف دارند، كه تا زمانى پاى بند پيمانشان هستند که به نفع دولتشان باشد وگرنه آن را زير پا مى‏ گذارند، ارزش اسلام را روشن می سازد.

اميرمؤمنان على (ع) فرمود: «ان الله لايقبل الا العمل الصالح و لايقبل الله الّا الوفاء بالشّروط والعهود: خداوند چيزى جز عمل صالح از بندگان خود نمى ‏پذيرد و جز وفاى به شروط و پيمانها را قبول نمي كند.» (سفینه 2/294)

و اميرمؤمنان على (ع) فرموده: اگر كسى با اشاره پيمانى را به عهده بگيرد بايد به آن وفا كند.» (كافى جلد 2 صفحه 162)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر