سوره نساء - آیه 102 - جزء 5
وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِّنْهُم مَّعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِن وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ۗ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُم مَّيْلَةً وَاحِدَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن كَانَ بِكُمْ أَذًى مِّن مَّطَرٍ أَوْ كُنتُم مَّرْضَىٰ أَن تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ۖ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا
معنای آیه
و هنگامی که در [عرصه نبرد و خطر] میان آنان باشی، و برای آنان [به جماعت] اقامه نماز کنی، پس باید گروهی از رزمندگان در حالی که لازم است سلاحشان را برگیرند، همراهت به نماز ایستند، و چون سجده کردند [و رکعت دوم را بدون اتصال به جماعت به پایان بردند] باید [برای حفاظت از شما] پشت سرتان قرار گیرند. و آن گروه دیگر که [به خاطر مشغول بودن به حفاظت] نماز نخوانده اند بیایند و با تو نماز گزارند. و آنان باید [در حال نماز] از هوشیاری و احتیاط [نسبت به دشمن] غافل نباشند، و سلاحشان را با خود برگیرند؛ چون کافران دوست دارند شما از سلاح ها و ساز و برگ جنگی خود غفلت ورزید، تا یک باره به شما هجوم کنند. و اگر از باران در زحمت و مشقت هستید، یا بیمارید، بر شما گناهی نیست که سلاحتان بر زمین گذارید، ولی باید هوشیاری و احتیاط خود را حفظ کنید؛ یقیناً خدا برای کافران عذاب خوارکننده ای آماده کرده است.
تفسیر قرآن
در سال ششم هجرت، پيامبر (ص) با عدّه اي از مسلمانان به عزم زيارت خانه خدا وارد سرزمين «حديبيّه» شدند. چون جريان به گوش قريش رسيد، خالد بن وليد با دويست نفر خود را به نزديكي مسلمانان رساند و اردو زد. هنگام ظهر «بلال» اذان گفت و پيامبر اکرم (ص) با مسلمانان نماز ظهر را به جماعت ادا كردند. خالد گفت: اگر در حال نماز به آن ها حمله مي كرديم، مغلوبشان مي-نموديم، چون اين ها نماز خود را قطع نمي كنند؛ بعد گفت: ولي در موقع نماز عصر بايد از فرصت استفاده كنيم و با يك يورش كارشان را يكسره نماييم. در اين هنگام اين آيه نازل شد و دستور نماز خوف را داد. (مجمع)
در اين آيه خطاب به پيامبر اکرم (ص) مي فرمايد: و چون در هنگام خوف و خطر در ميان مسلمانان باشی و بخواهی برايشان اقامه نماز جماعت كني، همه آنان با تو يک باره داخل نماز جماعت نشوند؛ بلکه بايد عدّه اي از آنان با تو ركعت اوّل را به نماز ايستند وبا خود سلاح داشته باشند؛ و چون به سجده رفتند، نماز را فرادا به پايان برند و پشت سر شما جاي گيرند و گروه ديگر كه نماز نخوانده اند و مواظب آن ها بوده اند، بيايند و ركعت دوّم را با تو نماز بگزارند؛ و آن ها هم بايد آماده باشند و برای مواظبت از دسته دوّم سلاح هاي خود را آماده داشته باشند؛ زيرا كافران دوست دارند، شما از اسلحه و ساز و برگ خود غافل شويد، تا يك باره بر شما بتازند؛ و مانعي بر شما نيست، كه اگر از باران در زحمتيد يا بيماريد، سلاح هاي خود را بر زمين نهيد؛ امّا آمادگي خود را براي دفاع حفظ كنيد. همانا خدا براي كافران عذابي خوار كننده آماده كرده است.
امام صادق (ع) فرمود: رسول خدا (ص) در جنگ ذات الرّقاع با اصحاب خود به نماز ايستاد، به اين صورت كه اصحاب را دو قسمت كرد، يك دسته را پيش روى دشمن قرار داد و با دسته ديگر نماز خواند. او تكبير گفت، آنان نيز تکبیر گفتند، آن جناب حمد و سوره خواند و آنان ساكت بودند، او ركوع كرد، آنان نيز ركوع كردند، او سجده كرد، آنان نيز سجده كردند؛ سپس رسول خدا (ص) براى ركعت دوّم به پا خاست و ديگر چيزى از حمد و سوره ركعت دوّم را نخواند تا اصحاب خودشان حمد و سوره خواندند و ركعت دوّم را تمام كردند و به يكديگر سلام دادند و به طرف لشكريان رفته و در برابر دشمن ايستادند و دسته دوّم كه تا كنون در برابر دشمن ايستاده بودند آمدند و پشت سر رسول خدا (ص) ايستاده، آن جناب تكبير گفت، آنان نيز گفتند و سكوت كردند. رسول خدا (ص) حمد و سوره خوانده و به ركوع رفت، آنان نيز ركوع كردند، آن جناب سجده كرد، آنان نيز سجده كردند؛ آن گاه رسول خدا نشست و تشهد خواند و به ايشان سلام داد. آنان برخاستند و يك ركعت باقيمانده خود را خوانده و به هم سلام دادند (فقيه، ص 122)
از اين آيه معلوم مي شود: اوّلاً، هرچند نمازهاي چهار ركعتي در سفر و جنگ دو ركعتي مي شوند؛ امّا تعطيل نمي شوند. ثانياً، در جبهه هم اگر بتوان يك ركعت نماز را به جماعت خواند، بايد اين كار را كرد. ثالثاً، هيچ يك از نماز و جهاد نبايد فداي ديگري شوند.
در ليلة الهرير در جنگ صفّين اميرمؤمنان (ع) و همراهان با اشاره نماز خواندند، آن گاه آن حضرت فرمود: كسي آن را قضا نكند. (كافي 3/457)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر