سوره نساء - آیه 92 - جزء 5
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَن يَصَّدَّقُوا ۚ فَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ عَدُوٍّ لَّكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ ۖ وَإِن كَانَ مِن قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ ۖ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
معنای آیه
هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را بکشد، مگر آنکه این عمل از روی خطا و اشتباه اتفاق افتد. و کسی که مؤمنی را از روی خطا و اشتباه بکشد، باید یک برده مؤمن آزاد کند، و خون بهایی به وارثان مقتول پرداخت نماید؛ مگر آنکه آنان خون بها را ببخشند. و اگر مقتول از گروهی باشد که دشمن شمایند و خود او مؤمن است، فقط آزاد کردن یک برده مؤمن بر عهده قاتل است. و اگر مقتول مؤمن، از گروهی باشد که میان شما و آنان پیمانی برقرار است، باید خون بهایش را به وارثان او پرداخت کند، و نیز یک برده مؤمن آزاد نماید. و کسی که برده نیافت، باید دو ماه پیاپی روزه بگیرد. [این حکم] به سبب [پذیرش] توبه [قاتل] از سوی خداست؛ و خدا همواره دانا و حکیم است.
تفسیر قرآن
يكي از بت پرستان مكّه به نام «حارث بن يزيد عامري» با دستياري «ابوجهل» مسلماني را به نام «عياش بن ابي ربيعه مخزومي» به جرم گرايش به اسلام مدّت ها شكنجه مي داد. پس از هجرت مسلمانان به مدينه عياش نيز هجرت كرد. اتّفاقاً روزي در اطراف مدينه با شكنجه دهنده خود حارث بن يزيد رو به رو شد و او را به قتل رسانيد، به گمان اين كه دشمني را می کشد؛ حال آن كه «حارث» توبه كرده و مسلمان شده و به سوي پيامبر (ص) ميرفت. چون جريان را به پيامبر (ص) عرض كردند، اين آيه نازل شد و حكم قتلي را كه از روي اشتباه و خطا واقع شده بيان كرد. (مجمع البيان و ابوالفتوح)
خداوند بعد از دستور كشتن منافقان، براي اين كه مبادا با افرادي كه دشمني دارند به نام منافق بکشند، احكام قتل خطا و قتل عمد را چنین بيان مي كند: «و روا نیست هیچ مؤمنی، مؤمن دیگر را به قتل رساند، مگر به خطا؛ و هر که مؤمنی را به خطا به قتل رساند، باید بنده ای مؤمن آزاد کند و خون بهائی به خانواده مقتول بدهد، مگر از او درگذرند؛ امّا اگر مقتول مؤمن بود؛ ولی به طایفه ای تعلّق داشت که با شما دشمنی دارند، همان آزاد کردن بنده مؤمن کافی است؛ ولی اگر مقتول به طایفه ای تعلّق داشت که میان آنان و شما پیمان بسته شده، لازم است خون بهائی به خانواده مقتول داده شود و بنده ای هم آزاد گردد؛ و هر که برده نیابد، باید به جای آن دو ماه پی در پی روزه دارد. این اين تبديل آزاد كردن برده به دو ماه روزه گرفتن يك نوع تخفيف و توبه الاهى است، و خدا دانائی است حکیم؛ از این رو از هر چيز با خبر و همه دستوراتش بر طبق حكمت است.»
پرداخت ديه آثارى دارد: مرهمى براى بازماندگان مقتول است، جلوگير بى مبالاتى است، احترام به جان افراد و امنيّت اجتماعى است و جبران خلأ اقتصادى در اثر قتل است.
امام صادق (ع) فرمود: آزاد كردن برده، پرداخت حقّ خدا و ديه دادن پرداخت حقّ اولياى مقتول است. (نورالثّقلین)
يك ديه و خون بهاى كامل، به اندازه ى متوسط درآمد يك فرد عادّى است. هزار مثقال طلا يا صد شتر و يا دويست گاو. (تفسير الميزان)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر