تفسیر قرآن

منافقان گاه خبرهای بدی از جبهه در ميان مدينه منتشر می کردند، تا خانواده های رزمندگان و مسئولان تدارک جنگ را نگران کنند، آن-گاه به دروغ نا آرامی مدينه را در جبهه پخش می کردند، تا آنان نيز نگران شوند، خداوند در اين آيه با نکوهش اعمال افراد ضعيف الايمان، که نادانسته شايعات کافران و منافقان را می پراکندند مي‏ فرمايد: هنگامي كه اخباري مربوط به پيروزي و يا شكست مسلمانان به آنان برسد، بدون تحقيق، آن را همه جا پخش مي كنند، ولي از آنجا كه ممكن است اين اخبار شايعات دشمن باشند، اگر آن را به پيامبر و پيشوايان، كه قدرت تشخيص كافي دارندـ بازگردانند، صدق و كذب آن را مي شناسند. اگر فضل و رحمت الاهي شامل حال شما هم نمي‏ شد، به وسيله راهنمايي هاي پروردگار از شايعات و عواقب وخيم آن نجات نمي‏ يافتيد و بسياري از شما هم در راه هاي شيطاني گام مي‏نهاديد. يعنی مسائل سياسي، نظامي و خبري، بايد تحت يك مديريّت الاهي داراي اجتهاد و استنباط باشد.

اين آيه اشاره به جريان بدر صغرا دارد، كه ابوسفيان بعد از جنگ احد وعده¬‌ حضور براي مصاف ديگري با پيامبر (ص) داده بود؛ ولي چون وضع مناسب نبود، «نعيم بن مسعود»‌ را به مدينه فرستاد، تا خطر قريش را به مردم گوشزد كند. حرف هاي نعيم هم در دل بسياري تأثير كرد و درنتيجه غير از پيامبر اکرم (ص) و بعضي نزديكانش (إلّا قَليلاً) در بدر حضور نیافتند.

امام رضا (ع) مي فرمايد: آل محمّد (ص) كساني هستند، كه از قرآن استنباط مي كنند و حرام و حلال را مي شناسند و حجّت خدا بر خلقش هستند. (تفسير عياشي)

امام كاظم (ع) در تفسير «وَ لَولا فَضلُ اللهِ عَلَيكُم وَ رَحمَتُهُ» مي فرمايد: مراد از «فضل» رسول خدا (ص) و مراد از «رحمت خدا»‌ اميرالمؤمنين (ع) است. (تفسير عياشي)

امام صادق (ع) فرمودند: كسى كه اسرار ما را فاش كند، همانند كسى است، كه به روى ما شمشير كشيده باشد. (وسائل 27/ 197)

اگر گفته شود: در موقع نزول آيات امامان اهل بيت (ع) نبوده اند، گوييم: اوّلاً، در آن زمان اوّلين امام وجود داشته؛ ثانياً، فرامين قرآن عامّ است و شامل تمام اعصار می باشد.

در مورد مصداق اولی الامر در آيه چند احتمال هست:

1 ـ علما و فقها. اطلاق اين احتمال درست نيست؛ چون آن ها کارشناس علمی هستند، نه کاردانان نظامی و سياسی.

2 ـ فرماندهان نظامی. اين احتمال نيز درست نيست؛ زيرا آن ها تنها در رزم خبره اند؛ ولی در برنامه ريزی و تحليل مسائل جنگی به صورت کلّی سررشته چندانی ندارند.

3 ـ خلفای چهارگانه اوّلیّه. به فرض صحّت بعد از آن ها تاريخ مصرفشان گذشته است.

4 ـ اهل حلّ و عقد. جمع کردن اهل حلّ و عقد در هيچ زمانی عملاً ممکن نيست.

5 ـ امامان دوازده گانه معصوم (ع) که هيچ يک از اشکالات بالا بر آن وارد نيست. ثانياً، دستور اطاعت مطلق در آيه می رساند، که اولی الامر بايد از هر خطا و اشتباهی مصون و معصوم باشد و هيچ يک از چهار گروه اوليّه از خطا معصوم نيستند.

در زمان غيبت امامان معصوم (ع) فقيه جامع الشّرائط عهده دار اين مسئوليّت است؛ فقيهی که توان تحليل مسائل سياسی ـ اجتمايي زمان خودش را داشته باشد و حافظ جان و مال و آبروی مسلمانان باشد.

امام صادق (ع) ‏فرمود: خداى تعالىٰ اقوامى را به جرم شايعه‏ پراكنى مذمّت كرده و فرموده: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ اَوِ الْخَوْفِ اَذاعُوا بِهِ» پس زنهار شما از آنان نباشيد و از اشاعه بپرهيزيد. (كافى، ج 1 ص 369)

و امام صادق (ع) فرمود: خداى عزّ و جلّ فرمود: «أَطِيعُوا اللهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ» و نيز فرمود: «وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلى‏ اُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ» و با اين دو فرمان امر مردم را به اولى الامر آنان محوّل كرد؛ همان اولى الامرى كه اطاعت كردن از آنان را بر مردم واجب فرموده است. (كافى، ج 1 ص 295)

و امام باقر (ع) فرمود: منظور از «وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلى‏ اُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ» امامان هستند. (تفسير عياشى)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر