تفسیر قرآن

نظام دنيا بر اساس حوادث خير و شر و تزاحم منافع بنا شده است، تا انسان با حسن انتخاب خود تکامل و تعالی يابد؛ از اين رو خدای تعالیٰ در اين آيه به پيامبر اكرم (ص) مي‏ فرمايد: هر خير و نيكي به تو ‏رسد از جانب خداست و هر بدي و شكست به تو رسد، از خود توست؛ و تو را به عنوان پيامبر براي مردم فرستاديم؛ و خداوند گواه بر اين مطلب است.

از آن رو، در آيه قبل همه نيكي ها و بدي ها‌ را به خدا نسبت داد؛ ولي در اين آيه فقط نيكي ها را به خدا نسبت مي دهد و بدي ها را به مردم كه سيّآت و بدي ها دو جنبه دارند: مثبت و منفي. مثلاً ثروت خوب است، ولي اگر اين ثروت صرف قمار و مشروب و موادّ مخدّر گردد، بد خواهد شد؛ و انگور با آن همه فوائد اگر به صورت مشروب درآيد، مضرّ خواهد بود. كارد با آن همه منافع اگر در شكم بي گناهي فرو كنند، بد خواهد بود و آلت قتّاله. خداوند ثروت و انگور و آهن را براي استفاده ي بشر از خوبي هاي آن ها آفريده است؛ حال اگر بشر اين ها را به جا و براي استفاده صحيح به كار گيرد، خوب و حسنه خواهند بود و همه ی‌ خوبي هاشان هم به خداوند بر مي گردد؛ ولي اگر همين امور در غير مورد و نابجا به كار گرفته شوند، بد و سيّئه خواهند بود و به فاعلين آن ها برمي گردند.

امام صادق (ع) فرموده: «‌اِنَّ أشَدَّ ٱلنّاسِ بَلاءً‌ الاَنبِياءُ، ثُمَّ الَّذينَ‌ يَلَونَهُم‌، ثَمَّ الاَمثَلُ فَالاَمثَلُ: سخت ترين مردم از لحاظ بلا پيغمبران اند، سپس كساني در پي آنانند، آن گاه كسي كه از ديگران بهتر است به ترتيب. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، حديث 1)

امام رضا (ع) می ‏فرمايد: خداوند به انسان خطاب می ‏كند، كه اراده و خواست تو نيز از من است. (تفسير عيّاشى)

امام باقر (ع) فرمود:‌ «اِنَّما يُبتَلَي المُؤمِنُ في الدُّنيا عَليٰ قَدرِ دينِهِ:‌ مؤمن در دنيا به اندازه ی دينش مبتلا مي شود. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، ح 9)

امام صادق (ع) فرمود: «اِنَّ عَظيمَ ٱلأجرِ لَمَعَ عَظيمَ البَلاءِ، وَ ما اَحَبَّ اللهُ قَوماً اِلَّا اِبتَلاهم: اجر بزرگ با بلاي بزرگ است و خدا هيچ قومي را دوست نداشته است، جز آن كه گرفتارشان ساخته است. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، حديث 3)

امام صادق (ع)‌ فرمود: اِنَّمَا المؤمِنُ بِمَنزِلَة كَفَّةِ الميزانِ،‌كُلَّما زِيدَ فِي اِيمانِهِ زيدَ في بَلائِهِ ِ:‌ مؤمن چون كفّه ترازوست، هرچه بر ايمانش افزايد بر بلايش افزايد. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، حديث 10)

امام صادق (ع) فرمود: اَلمُؤمِنُ لايَمضي عَلَيهِ اَربَعونَ لَيلَةٍ اِلَّا عَرَضَ لَهُ اَمرٌ يَحزُنُهُ، يُذَكِّرُ بِهِ: بر مؤمن چهل شب نگذرد، جز آن كه پيش آمدي برايش شود، كه غمگينش سازد، تا موجب تذكّرش گردد. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، حديث 11)

امام صادق (ع) فرمود: اِنَّ في الجَنَّةِ مَنزِلَةً لايَبلُغُها اِلَّا بِالاِبتِلاءِ فِي جَسَدِهِ: در بهشت مقامي است كه هيچ بنده اي بدان نرسد، جز با بلايي كه به بدنش رسد. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، حديث 14)

حضرت ابى الحسن (ع) فرمود: خداى تعالىٰ فرموده: اى پسر آدم به مشيّت من بود، كه تو صاحب مشيّت شدى، می ‏خواهى و می گويى؛ و به قوّت من بود كه نيرومند شدى و توانستى واجبات مرا انجام دهى، به نعمت من بود كه نيرومند بر نافرمانى من شدى، آنچه از حسنه به تو برسد از ناحيه خداست و آنچه از سيّئه به تو اصابت كند از ناحيه خودت است، چون من سزاوارتر به حسنات تو از خود توام و تو سزاوارتر از من به سيئات خودى، چون من از آنچه می ‏كنم باز خواست نمی ‏شوم و خلائق از آنچه می ‏كنند بازخواست می شوند. (تفسير عياشى)

رسول خدا (ص) فرمود: خداى تعالىٰ از ميان بندگانش به آن بنده ‏اى كه وى در مال و در بدن او بهره ‏اى ندارد، حاجتى ندارد. (كافى 1/ 256)

رسول خدا (ص) فرمود: اگر مؤمن بر قلّه كوهى باشد، خداى تعالىٰ كسى را بر آزار او می ‏گمارد، تا در برابر آن آزار پاداشش دهد. (علل الشرائع 1/ 44، ح 2)

پيامبر اکرم (ص) مهمان شخصي بود، که ديد مرغي روي ديوار تخمي گذاشت و تخم مرغ روي ميخي گير كرد. پيامبر اکرم (ص) از اين منظره در شگفت شد، مرد عرض كرد: از گير كردن اين تخم مرغ تعجّب مي كني؟ سوگند به كسي كه تو را به حقّ مبعوث ساخته، كه من هرگز بلايي نديده ام. پيامبر(ص) برخاست و غذاي او را نخورد و فرمود: كسي كه بلايي نبيند، خدا به او نيازي ندارد. (كافي، باب شدّت ابتلاء مؤمن، حديث 20)

امام باقر (ع) فرمود: خداى عزّ و جلّ همواره مراقب مؤمن است، همان طور كه يك انسان در سفر همواره به ياد خانواده خويش است و خداى عزّ و جلّ بلا را به سوى مؤمن هديه می ‏فرستد، همان طور كه انسان مسافر براى خانواده‏اش هديه می آورد، خداى تعالىٰ بنده مؤمنش را از لذائذ پرهيز می ‏دهد و پرستارى می كند، آن چنان كه يك طبيب، بيمار خود را از لذائذى پرهيز می ‏دهد و پرستارى می ‏كند. (كافى 1/ 255)

امام صادق (ع) فرمود: اندوه مؤمن تمام شدنى نيست، تا همه گناهان او را از بين ببرد. (الميزان)

اميرالمؤمنين (ع) فرمود: «لَو اَحَبَّنی جَبَلٌ لَتَهافَتَ: اگر كوهى مرا دوست بدارد فرو می ‏ريزد. (نهج البلاغه، حکمت 111)

علی (ع) فرمود: مَن اَحَبَّ اَهلَ البَيتِ فَليَستَعِدَّ لِلفَقرِ جِلباباً: هركه اهل بيت را دوست دارد، بايد براى فقر جامه گشادى تهيه كند. (نهج-البلاغه حکمت 112)

ابن ابى الحديد در شرح اين كلام امام (ع) گفته: از رسول خدا (ص) در روايت صحيح آمده كه به على (ع) فرمود: جز مؤمن تو را دوست نمی ‏دارد و جز منافق تو را دشمن نمی ‏دارد. (نهج البلاغه حديدی 18/ 108)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر