تفسیر قرآن

از اين آيه تا آيه 42 مؤمنين را به توحيد عملی يعنی احسان و انفاق در راه خدا تشويق می کند تا خدا به آن ها پاداش نيک دهد و آن ها را از بخل در انفاق يا انفاق در راه غير خدا برحذر می دارد.

اين آيه شريفه كه يكي از جوامع آيات است، يك سلسله از حقوق خدا و بندگان و آداب معاشرت با مردم را در طیّ ده دستور بیان فرموده است: خدا را بپرستيد و چيزي را با او شريك نگيريد، به پدر و مادر نيكي كنيد، و نيز به خويشان و يتيمان و همسايه نزديك‌ و دور و همنشين مانند هم سفر، همكار، شاگرد و خدمتگزار و در راه مانده و بردگان نيکی کنيد. كساني كه به خاطر تكبّر از اين دستورات الاهي سرپيچي كنند و رعايت حقوق اين افراد را ننمايند، مورد رضايت و لطف خدا نيستند.

بنده واقعي خدا كسي است كه خودسرانه عملي انجام ندهد؛ از اين رو، عبوديّت مطلقه خاصّ پيامبر و آل اوست، كه هرگز قدمي بر مخالفت خدا و نارضايي او بر نداشتند. چنان چه در تشهّد مي‏ گوييم: «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُهُ». از اين رو، فرموده اند: كمترين مرتبه ی شرك آن است كه كسي چيزي كه جزء دين نيست، جزء دين بداند.

اخلاص در عبادت اين است كه عبادت را تنها به خاطر رضاى خدا و تحصيل مثوبات او انجام گیرد، نه به خاطر پيروى هواى نفس.

از مناجات هاي امام علی (ع) است‏: اِلاهي كَفاني فَخراً اَن تَكونَ لي رَبّاً، وَ كَفاني عِزّاً اَن اَكونَ لَكَ عَبداً: خدايا اين افتخار براي من كافي است، كه تو پروردگار من باشي و اين عزّت براي من كافي است كه بنده تو باشم. (شرح نهج البلاغه حديدی 20/255)

چنانچه گفته اند: انسان داراي سه پدر است: پدري كه از او متولّد شده است، پدري كه دختري به او تزويج كرده است و پدري كه او را تعليم داده است.

پيامبر اکرم (ص) فرموده: «اَنَا وَ عَلِيٌّ اَبَوا هذِهِ الاُمَّةِ:‌ من و علي دو پدر اين امّتيم.» زيرا پدر مبدأ جسم انسان است و پيامبر (ص) و علی (ع) مربّي و مبدأ‌ انسانيّت و معنويّت او. (صافي)

امام صادق (ع) فرمودند: آيه شريفه: «وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً ...» در باره رسول خدا (ص) و على (ع) نازل شده (یعنی امّت اسلام بايد به دو پدر خود رسول خدا (ص) و على (ع) احسان كنند) و رسول خدا (ص) فرموده: والدين مسلمانان، من و على هستيم. (تفسير عياشى)

راضي بودن به حاكم و سلطان جائر و طاغوت از جمله شرك است؛ چنان كه در حديث است: هركس به كار قومي راضي باشد، از آن هاست. (تفسير الكاشف)

شخصي به پيامبر اکرم (ص) عرض كرد: به كي نيكي كنم؟‌ فرمود:‌ به مادرت. عرض كرد: بعد به كي؟ فرمود: به مادرت. عرض كرد: بعد به كي؟‌ فرمود: به مادرت. عرض كرد: بعد به كي؟‌ فرمود: به پدرت. (كافي، كتاب ايمان و كفر، باب الشّرك، حديث 7)

امام صادق (ع) فرموده: حُسنُ الجَوارِ يَعمُرُ الدِّيارِ وَ يَزيدُ في الاَعمارِ: نيكي همسايگان به يكديگر، شهرها را آباد و عمرها را طولاني مي كند. (تفسير صافي)

امام كاظم (ع) مي فرمايد:‌ حسن جوار اين نيست، كه به همسايگان آزار نرساني، بلكه آن است كه بر آزار همسايگان صبر كني. (تفسير صافي)

و رسول اكرم (ص)‌ مي فرمايد: آن قدر جبرئيل در باره همسايه سفارش كرد، که فکر كردم شايد دستور دهد همسايگان از يكديگر ارث ببرند. (تفاسیر ابوالفتوح و قرطبى)

پيامبر اکرم (ص) فرمود: همسايگان سه قسم اند: همسايه اي سه حقّ دارد: حقّ همسايگي، حقّ فاميلي و حقّ اسلام؛ همسايه اي داراي دو حقّ است: حقّ همسايگي و حقّ اسلام؛ و همسايه اي تنها حقّ همسايگي دارد و آن مشرك از اهل كتاب است. (مجمع البيان)

امام باقر (ع) فرمود: حدّ همسايگي از هرطرف چهل خانه است. (صافي)

«الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ»، شامل رفقاى دائمى يا موقّت، رفقاى سفر، يا آنان كه به اميد نفعى سراغ انسان مى ‏آيند، همه مى‏ شود.

پيامبر اکرم (ص) فرموده: والله لايؤمن‏ الذى لايامن جاره بوائقه‏: به خدا ایمان ندارد كسى كه همسايه او از مزاحمتش در امان نيست.» (المنار)

و پيامبر اکرم (ص) فرموده: «مَن كانَ يُؤمِنُ بِاللهِ وَاليَومِ الآخِرِ فَليُحسِن اِلىٰ جارِهِ‏: كسى كه به خدا و روز رستاخيز ايمان دارد، بايد به همسايگان خود نيكى كند.» (صافی)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر