سوره نساء - آیه 34 - جزء 5
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ ۚ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ ۚ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ۖ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
معنای آیه
مردان، کارگزاران و تدبیرکنندگانِ [زندگی] زنانند، به خاطر آنکه خدا مردان را [از جهت توان جسمی، تحمل مشکلات و قدرت روحی و فکری] بر زنان برتری داده، و به خاطر آنکه [مردان] از اموالشان هزینه زندگی زنان را [به عنوان حقّی واجب] می پردازند؛ پس زنان شایسته و درست کار [با رعایت قوانین حق] فرمانبردار [و مطیع شوهر] ند [و] در برابر حقوقی که خدا [به نفع آنان برعهده شوهرانشان] نهاده است، در غیاب شوهر [حقوق و اسرار و اموال او را] حفظ می کنند. و زنانی که از سرکشی و نافرمانی آنان بیم دارید [در مرحله اول] پندشان دهید، و [در مرحله بعد] در خوابگاه ها از آنان دوری کنید، و [اگر اثر نبخشید] آنان را [به گونه ای که احساس آزار به دنبال نداشته باشد] تنبیه کنید؛ پس اگر از شما اطاعت کردند برای آزار دادن آنان هیچ راهی مجویید؛ یقیناً خدا بلند مرتبه و بزرگ است.
تفسیر قرآن
در ادامه تکاليف مرد و زن ، به پاره ای از وظايف زن و شوهر پرداخته، می فرمايد: مردان سرپرست زنانند؛ به سبب برتري هايي كه خدا به بعضي از آنان يعني مردان به قوّت جسم و عقل و بهتر اداره كردن خانواده و عهده دار شدن مخارج خانواده، بر زنان دارند. زنان شايسته زناني هستند فرمانبردار شوهر و در غياب همسر خود اَسرار و حقوق او را ـ چه از نظر مال و چه از نظر ناموس ـ حفظ مي كنند؛ و امّا زناني كه از وظايف خود سرپيچي كنند، براي اصلاح ابتدا آن ها را پند دهيد؛ آن گاه به عنوان قهر در بستر از آن ها دوري نماييد؛ و اگر اين هم مؤثّر نشد، آن ها را تنبيه بدني کنيد؛ و اگر اطاعت كردند، بر آن ها بهانه نجوييد؛ كه قدرت خدا از همه بيشتر است.
از آنجا كه خانواده همچون هر اجتماعي سرپرستي لازم دارد فرموده: سرپرست خانواده بايد مرد باشد، كه عقل معاش و تدبير و نيز نيروی جسمی او بیشتر است. پيامبر اكرم (ص) نيز هرگز زني را بر قومي والي و قاضي نكرد، يا براي پيكار با دشمنان نفرستاد؛ ولي ساير مشاغل براي زنان همچون معلّمي و پرستاري در آيات و احاديث منعي وارد نشده است.
اميرالمؤمنين (ع) در مورد زنى كه مردی با او و كسان او شرط كرده بود كه اگر همسرى ديگر اختيار كند و از او كناره گيرى نمايد و يا كنيزى بر سرش بگيرد خود به خود طالق باشد، فرمود: شرط خدا قبل از شرط شما واجب الوفا است، (خداى تعالىٰ اختيار داشتن چهار همسر را داده)؛ پس شوهر اگر خواست به شرط خود وفا می كند و اگر خواست با داشتن او همسر ديگرى می گيرد يا كنيزى اختيار می كند. (تفسير عياشى)
امروزه در تمام دنيا اگر حتّىٰ دو نفر مأمور انجام كارى کنند حتماً بايد يكى از آن دو رئيس باشد؛ وگرنه در كار آن ها هرج و مرج پيدا مى شود.
تعهّد مرد در برابر زن و فرزندان نسبت به پرداختن هزينه هاى زندگى، اين حق را به او مى دهد، كه وظيفه سرپرستى به عهده او باشد.
البته ممكن است در بعضی خانواده ها به عللی زن در جهاتی بر شوهران خود امتياز داشته باشند؛ ولى قوانين كلّى را در نظر مى گيرند؛ و شكى نيست، كه از نظر كلّى، مردان در بسياری از زمينه ها بر زنان برتری دارند.
سپردن سرپرستی خانواده به مردان نيز نه دليل شخصيّت برتر آن هاست و نه سبب امتيازشان در جهان ديگر؛ زيرا آن صرفا بستگی به تقوای افراد دارد. البتّه اگر مرد حق ندارد از زنش بخواهد واجبات الاهي را انجام ندهد.
تنبيه بدنى هم در مورد افراد وظيفه نشناسی كه هيچ وسيله ديگرى در مورد آنان مفيد واقع نشود، امروزه در تمام کشورها مجاز شمرده است. تازه بايد ملايم و خفيف باشد؛ به طورى كه نه موجب شكستگى و مجروح شدن گردد و نه باعث كبودى بدن.
ضمناً مرد حقّ ندارد به عنوان رئيس به ساير افراد خانواده اجحاف كند؛ بلكه منظور رهبري واحد با توجّه به مسئوليّت و مشورت لازم است.
مردان در زمينه هاي بسياري بر زنان برتري دارند؛ از جمله: كمال عقل و حسن تدبير و قدرت بيشتر در كارها و عبادات و بالاتر از همه انتخاب مردان به عنوان پيامبر و امام از طرف خداوند. آنچه هم مشاهده مي كنيم، كارهاي بزرگ در ميدان علم و دين و فنّ و فلسفه و عرفان و سياست، همه توسّط مردان صورت مي گيرد.
«وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِع» می فهماند بستر بايد محفوظ باشد، ولى در بستر با زن قهر كند، يا به نحوى بى ميلى خود را به او بفهماند.
امام باقر (ع) هم در تفسير «وَاهجُروهُنَّ في المَضاجِعِ» مي فرمايد: يعني پشت به زن كند و در مورد «وَاضرِبوهُنَّ» مي فرمايد: با چوب مسواك وي را بزند. (مجمع البيان)
برخورد با منكرات بايد مرحله به مرحله باشد. موعظه، قهر و تنبيه.
«فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاتَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا» يعنى اگر در اثر اِعمال آن سه راه به اطاعت شما در آمدند، ديگر براى اذيت و آزارشان دنبال بهانه نگرديد.
اگر مردان نيز از انجام وظايف خود تجاوز کنند، حاكم شرع آن ها را حتّىٰ از طريق تعزير (مجازات بدنى) به وظائف خود ملزم سازد.
امام كاظم (ع) فرموده: جَهادُ المَرأةِ حُسنُ التَّبَعُّلِ: جهاد زن خوب شوهرداري كردن است.
امام علي (ع) فرموده: «اِنَّ المَرأةَ رَيحانَةُ وَ لَيسَت بِقَهرَمانَةِ: زن ريحان است نه قهرمان. (الميزان)
پيامبر اکرم (ص) فرموده: چگونه دستي كه زن را مي زند به گردن وي انداخته مي شود. (الميزان)
حبيبه همسر سعد بن ربيع انصاری نافرماني شوهرش كرد و او هم يك سيلي به صورتش نواخت. زن به اتّفاق پدرش به خدمت پيامبر (ص) رفتند و جريان را به عرض آن حضرت رساندند؛ پس اين آيه نازل شد: «اَلرِّجالُ قَوّامونَ عَلَي النِّساءِ». (لاهيجي)
امام باقر (ع) (قانتات) را به زنان مطيع تفسير فرموده. (تفسير قمى)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر