تفسیر قرآن

بعد از نهی از حرام خواری، مي‏ فرمايد: از خدا آنچه را که به ديگران فزون تر از شما داده، آرزو نكنيد؛ مردان و زنان هركدام نتيجه تلاش هاي خودشان دارند. به جاي آرزوكردن برتري هايي كه خدا به ديگران داده، از فضل خدا تمنّا كنيد، كه به شما نيز از نعمت هاي مختلف و پاداش هاي نيك ارزاني دارد، تا در دنيا و آخرت سعادتمند باشيد. خدا به هرچيز داناست،

«خدا به هرچيز داناست» يعني مي داند در جامعه چه تفاوت هايي از نظر طبيعي يا حقوقي بين افراد لازم است و نيز خدا مي‏ داند چه افرادي آرزوهاي نادرست در سر دارند و چه افرادي افكار مثبت و سازنده، تا پاداش مناسب به آن ها بدهد.

نهى از تمنّا، در حقيقت يك نهى ارشادى است، كه مصلحت آن به حفظ آن احكام تشريع شده عايد مى ‏گردد، نه اين كه نهيى مولوى باشد.

عدالت، آن است كه به هر كس بر اساس استحقاقش بدهيم، گرچه موجب تفاوت شود؛ زيرا تفاوت گذاشتن بر اساس لياقت‏ها و كمالات حقّ است، امّا تبعيض كه بدون دليل و بر اساس هواى نفس يكى را بر ديگرى ترجيح دهيم درست نيست.

اگر تمام افراد بشر، مرد و يا همه زن باشند، نسل بشر منقرض مى‏ شود علاوه بر اينكه قسمت مهمى از لذات مشروع بشر از ميان مى ‏رود.

البته اين آيه به تفاوت هاى طبيعى اشاره دارد، نه تفاوت هاى ساختگى كه بر اثر استعمار و استثمار طبقاتى به وجود مى‏آيد و بايد در رفع آن ها كوشيد؛ ولی اگر همه افراد بشر، مرد و يا همه زن باشند، نسل بشر منقرض مى‏ شود، يکی از لذّات مشروع بشر هم از ميان مى‏ رود.

همه ی نعمت ها از خداست و تقسيم آن ها حکيمانه است؛ پس نبايد به ديگران حسادت ورزيد يا با تجاوز و عدوان به مال ديگران دست درازی کرد؛ بلکه بايد با دعا که درخواست قولی است و کار و تلاش که خواهش عملی است، مشابه يا بهتر از نعمت های ديگران را از خدا خواست؛ و چنانچه با دعا و کوشش نيز به دستت نيامد، بايد باز شاکر بود؛ چون آن خواسته به مصلحت نبوده است.

«وَسْئَلُوا اللهَ مِنْ فَضْلِهِ» سربسته دعا کردن دو فايده داده: اوّل اين كه ادب دعا و درخواست بنده از خداى تعالى را به بندگان آموخته که بنده تنها خير خود را از او بخواهد و انگشت روى مصداق خير نگذارد و راه رسيدن به آن را معيّن نكند؛ زيرا در بسياری از خواست های ما خسران است. فايده دوّم اين كه خواسته آدمى نباید با حكمت تكوينی یا تشريعی خداوند منافات داشته باشد. مثلاً هیچ یک از مردان و زنان نباید فضلى را كه خدا به یکی از آنان داده، درخواست کنند. و در آخر آيه هم فرمود: «إِنَّ اللهَ كانَ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيماً» یعنی خداى تعالىٰ به همه چيز داناست و راه مصلحت هر كسى را مى‏داند.

پيامبر اکرم (ص) فرمودند: خدا ارزاق را در ميان مردم از طريق حلال تقسيم كرده و حرام را نيز عرضه كرده است. كسی كه حرام را تحصيل كند، به همان اندازه از رزق حلال خود كاسته است و حرام هم مورد محاسبه قرار می گيرد. (تفسير عيّاشی)

امّ سلمه همسر پيامبراکرم (ص) به آن حضرت عرض كرد: چرا زنان چون مردان به جهاد نمي‏روند و چرا براي ما نصف ميراث مرد ها مقرر شده؟ كاش، ما هم موقعيّت اجتماعي مردها را داشتيم. اين آيه در پاسخ اين سؤالات نازل شد. (مجمع)

جمعي از زنان به پيامبر (ص) عرض كردند: آيا خدا پروردگار مردان و زنان و شما پيامبر مردان و زنان نيستيد؟ فرمود: چرا. عرض كردند: پس چرا خدا تنها از مردان نام مي برد؟‌ مي ترسيم خدا را به ما نيازي نباشد؛ از اين رو، اين آيه نازل شد. (روح المعانى)

جمعى از مردان مسلمان هنگامى كه آيه ارث نازل شد و سهم مردان را دو برابر زنان ذكر كرد، گفتند: اى كاش پاداش معنوى ما نسبت به آنها نيز چنين بود و جمعى از زنان نيز گفتند: اى كاش كيفرهاى ما نصف مجازات مردان بود؛ همان طور كه سهم ارث ما نيمى از ارث آن هاست، آيه فوق نازل شد و به آن ها پاسخ گفت. (روح المعانی، فی ظلال و المنار)

اصولاً انسان بايد فقط حاجتش را از خدا بخواهد، نه چيزهايي كه ديگران دارند. هنگام دعا هم به خدا راهيابي به حاجت نكند، بلكه تنها برآوردنش را بخواهد.

از طرفي، بايد آرزوي عدالت داشت؛ نه تمنّاي يكسان بودن همه چيز و همه كس؛ زيرا همان گونه كه در يك موجود زنده لازم است اعضا و اجزايي چون چشم، گوش، زبان، دست، پا، قلب، مغز و... باشد، افراد اجتماع هم يكي بايد زن باشد يكي مرد، يكي رئيس يكي مرئوس و ...، تا چرخ اجتماع بچرخد، نه اين كه همه مساوي باشند.

امام صادق (ع) در تفسير «وَلاتَتَمَنَّوا ما فَضَّلَ اللهُ»‌ فرموده: كسي بگويد:‌ كاش مال يا نعمت يا زني كه فلاني دارد، از آنِ من بود؛ زيرا اين حسد است؛ ولي مي شود بگويد: خدايا، مثل آن هم به من عنايت فرما. (مجمع)

رسول خدا (ص) فرمود: از فضل خدا بخواهيد، زيرا خداوند دوست دارد، كه از او سؤال شود و برترين عبادت انتظار فرج است. (ابوالفتوح)

امام باقر (ع) در تفسير: «ذالِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ من عباده» و تفسير: «وَ لاتَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلىٰ‏ بَعْضٍ» فرموده‏ اند: اين آيات در باره على (ع) نازل شده اند». (تفسير برهان)

رسول خدا (ص) فرمود: از خدا فضل او را بطلبيد، كه خداى تعالىٰ دوست مى‏ دارد بندگانش از فضلش طلب كنند و يكى از بهترين عبادت ها انتظار فرج است. (درّ منثور)

امام صادق (ع) فرموده: روزي ها تضمين و تقسيم شده اند و خدا فضلش را از طلوع فجر تا طلوع آفتاب تقسيم مي كند؛ پس از فضلش بخواهيد كه به شما عنايت فرمايد. ذكر خدا بعد از طلوع فجر كارسازتر است از طلب روزي با گشتن در زمين. (تفسیر صافي)

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر