تفسیر قرآن

بعد از نهی از خوردن مهر زنان از راه سختگيری و تعدّی، به نهی از خوردن مال به باطل می پردازد. محقّقين فرموده اند: اين آيه زيربناي همه معاملات تجاري و اقتصادي است؛ زيرا مي فرمايد: اي مؤمنين، اموال يكديگر را به باطل يعني از طرق نامشروع نخوريد؛ مگر اين كه تصرّف در اموال ديگران از طريق تجارتي با رضايت شما انجام ‏گيرد؛ و يكديگر را نكشيد،‌ چون خدا نسبت به شما مهربان است و مي خواهد با روابط تجاري درست به خودكشي كشيده نشويد.

تعبير «اَموالکم» هم شامل اموال ديگران می شود و هم اموال خود شخص، يعنی شخص در مال خود هم جايز نيست اسراف کند يا آن را در باطل و حرام صرف کند.

كلمه «باطل» هم در عقايد استعمال دارد، هم اخلاق و هم اعمال و در اعمال، عملى باطل است كه غرض صحيح و عُقلايى در آن نباشد.

امام باقر (ع) در تفسیر این آيه فرمود: ربا، قمار، كم‏ فروشى و ظلم از مصاديق باطل است. (نورالثقلين)

امام صادق (ع) به هنگام تلاوت اين آيه فرمود: كسى كه قرض بگيرد و بداند كه نمى ‏تواند بازپرداخت كند، مال باطل خورده است. (كافى 5/95)

بسا از آن رو نهى از قتل «لاتَقْتُلُوا» به دنبال نهى از حرام‏ خورى آمده است، كه اقتصاد ناسالم، زمينه ی قيام محرومان عليه زراندوزان و بروز درگيرى‏ها و پيدايش قتل و هلاكت جامعه است.

ظاهر «وَ لاتَقْتُلُوا اَنْفُسَكُمْ ...» نهى از خودکشی است، و لي قرار گرفتن آن کنار: «لاتَأْكُلُوا اَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ» می رساند: همه مؤمنين را يك واحد فرض کرده که داراى مالى است، كه نبايد آن را از طريق باطل بخورد، و دلالت دارد (أنفس) شامل تمامى افراد جامعه دينى است و جان هر فردى جان ساير افراد است؛ در نتيجه جان هر فرد هم جان خود اوست؛ پس چه خودش را بكشد و چه غير را، خودش را كشته است.

در مورد «لاتَقتُلوا اَنفُسَكُم» چهار قول است: برخي از شما برخي ديگر را نكشيد،‌ در حال غضب خودكشي نکنيد، با ارتكاب گناه و خوردن مال مردم خود را به آتش نيندازيد‌ و در جنگ هاي نابرابر شركت نكنيد.

امام صادق (ع) فرموده: «لاتَقتُلوا اَنفُسَكُم» يعني خودتان را در جنگ با كسي كه توان جنگيدن با او را نداريد، به مخاطره نيندازيد. (مجمع)

رسول خدا (ع) در باره وضو وغسل با آب سرد، وقتی خطر جانى دارد فرمود: «وَ لاتَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً». (نورالثقلين) (درّ منثور)

امام صادق (ع) فرمود: اگر مسلمانى به سرزمین مشركين حمله ببرد و در نتيجه كشته شود، خودکشی کرده است». (تفسیر عیاشی)

مراد اين آيه شريفه از «اَكل به باطل» عامّ است و شامل همه امور باطل مى‏ شود و اگر در روايات از خصوص قمار یا يك تنه حمله كردن به کفّار و خودكشى نام برده شده، به عنوان مصاديق «اَكل به باطل» است.

تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان

نکات دیگر