سوره نساء - آیه 12 - جزء 4
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ ۚ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۚ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم ۚ مِّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ ۚ فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ ۚ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ ۚ وَصِيَّةً مِّنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ
معنای آیه
نصف میراثی که همسرانتان به جای می گذارند، اگر فرزندی نداشته باشند برای شماست، و اگر فرزندی داشته باشند یک چهارم میراث حقّ شماست، پس از وصیتی که نسبت به مال خود می کنند یا [پس از] دَیْنی [که باید از اصل مال پرداخت شود]. و برای زنانتان چنانچه فرزندی نداشته باشید یک چهارم میراثی است که از شما به جای می ماند، و اگر فرزندی داشته باشید یک هشتم میراث حقّ آنان است، پس از وصیتی که کرده اید یا [پس از] دینی [که باید از اصل مال پرداخت شود]. و اگر مرد یا زنی که از او ارث می برند، کلاله [یعنی بی اولاد و بدون پدر و مادر] باشد و دارای برادر و خواهری است، پس برای هر یک از آن دو نفر یک ششم میراث است؛ و اگر بیش از این باشند در یک سوم میراث شریک اند، پس از وصیتی که [نسبت به مال] شده یا پس از دینی [که باید از اصل مال پرداخت شود]. [همه اینها در صورتی است که با وصیت و اقرار به دین] در وصیتش به وارثان زیان نزند. این سفارشی است از سوی خدا، و خدا دانا و بردبار است.
تفسیر قرآن
در آيه گذشته، ارث فرزندان و والدين مطرح بود، در اين آيه، ارث زن و شوهر و برادر و خواهر را بيان می کند و می فرمايد: سهم شما از آنچه همسرانتان برجا مي گذارند، اگر فرزند نداشته باشند، نصف آن است؛ ولي اگر زن فرزندي حتّیٰ از شوهر ديگري داشته باشد، سهم شما يك چهارم است. البته بعد از پرداخت بدهي هاي همسر و انجام وصيّت هاي ماليش.
و اگر فرزند نداشته باشيد، سهم همسرانتان از آنچه بر جاي مي گذاريد، يك چهارم است؛ واگر فرزند ولو از همسر ديگر داشته باشيد، سهمشان از آنچه بر جاي مي گذاريد يك هشتم است. اين تقسيم نيز بعد از انجام وصيت و اداي دين است.
اگر مرد همسران متعدّد داشته باشد، يک چهارم يا يک هشتم سهمى كه براى زنان تعيين شده، بين همه آن ها به طور مساوى تقسيم خواهد شد.
و اگر مرد يا زني كه كلاله است (پدر و مادر و فرزندي ندارد) بميرد و يك برادر يا يك خواهر داشته باشد، سهم هر يك از آن ها يك ششم مالش است. امّا اگر بيش از يكي باشند، مجموعاً يك سوّم مي برند. البتّه پس از انجام وصيّت يا پرداخت دين متوفّي. به شرط آن كه به وارثان زیانی نرسد.
در پايان مي فرمايد: اين سفارشی است از جانب خدا؛ او به مصالح شما آگاه است و با آگاهي از نيّات شما حليم است و آنان كه خلاف فرمانش كنند، فوراً مجازات نمي نمايد.
بنا بر «مِن بَعدِ وَصیَّةٍ بِها اَو دَینٍ غَیرِ مُضارٍِّ» انسان حق ندارد با وصيت يا اعتراف به بدهى ای كه بر ذمّه او نيست، حقوق آن ها را تضييع نمايد.
در حديثى هم آمده: «اِنَّ الضِّرارَ فى الوَصِيَّةِ مِنَ الكَبائِر: زيان رسانيدن به ورثه و محروم ساختن آن ها از حق مشروعشان بوسيله وصيتهاى نابجا از گناهان كبيره است.» (مجمع البیان)
احكام ارث، در تورات سِفر اعداد، باب 27، آيه 8 ـ 11 نيز بيان شده. در انجيل هم آمده: مسيح گفت: من نيامده ام احكام تورات را تغيير دهم.
پرداخت بدهى مردم، آن قدر مهم است كه در اين دو آيه، چهار بار آمده: «مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ ... أَوْ دَيْنٍ».
در احاديث هم آمده: در قيامت، تمام گناهان شهيد بخشيده مى شود، مگر دَين و بدهى او. (ميزان الحكمة، حديث 9776)
تفسیر گوهر - تالیف دکتر رحمت الله قاضیان
نکات دیگر